27 اكتبر 1947 (ششم آبان 1326 ) زمانيكه اولين گروه از
سربازان هندي , پوتين هاي خشن خود را با آسفالت نرم
فرودگاه سرينگر آشنا ساختند , مردم مظلوم جامو و كشمير
هرگز تصور نمي كردند سرزمين اجداديشان به همين سهولت و
در جريان يك توطئه كثيف منطقه اي به اشغال نظامي ميهمانان
ناخوانده درآيد و آنان ناچار شوند براي چند دهه متوالي ,
حضورسنگين و نامانوس صدها هزار سرباز و مستشار نظامي
هندي را در جاي جاي سرزمين خود تحمل نمايند. كشميريها
چه آنهايي كه در داخل سرزمينشان سكونت دارند و چه آنهايي
كه در نقاط مختلف جهان پراكنده اند 27 اكتبر را هرگز فراموش
نخواهند كرد و از آن بنام « روز سياه كشمير » ياد مي نمايند.
حكايت مي كنند « لرد مونت باتن » آخرين حكمران كل
هندوستان دردوران تسلط امپراطوري بريتانيا بر شبه قاره هند
و طراح تجزيه اين شبه قاره , هنگام اشغال ايالت كشمير توسط
هنديها , به كرار خود را بدليل كاشت يك غده چركين در قلب
اين سرزمين پهناور تحسين نموده است . غده اي كه از زمان
پيدايش تاكنون يعني طي 57 سال گذشته همواره به مثابه يك
مانع غير قابل نفوذ در عادي سازي روابط دو كشور هند و
پاكستان عمل كرده و ضمن نابود ساختن انرژي متراكم و
سرمايه هاي عظيم منطقه غرب آسيا , دهلي نو و اسلام آباد را از
قطار توسعه عقب انداخته و در مقابل يكديگر قرار داده است .
شايد بتوان گفت منطقه كشمير از سال 1947 (1326 )
مهمترين مشكل ميان دو كشور هند و پاكستان براي رسيدن به
تفاهم همه جانبه پس از تقسيم شبه قاره هند بوده است . اين
موضوع تاكنون علاوه برآنكه سبب شعله ور شدن آتش دو
جنگ پرتلفات ميان دو كشور شده , منابع عظيمي از دو طرف را
كه طي اين شش دهه مي توانست در جهت بهبود اقتصادي و
توسعه هند و پاكستان و در نتيجه غرب آسيا كه صدها ميليون
فقير را در خود جاي داده , صرف شود , به هدر داده است . اين
در شرايطي است كه بدليل برخورداري دو كشور از تسليحات
هسته اي , غرب آسيا همواره با يك جنگ هسته اي مورد تهديد
قرار دارد.
اسلام آباد بااستناد به توافقات كلي ميان « جواهر لعل
نهرو » ـ « محمد علي جناح » (از رهبران استقلال هندوستان از
سلطه امپراطوري بريتانيا) بر اين اعتقاد است بدليل آنكه هنگام
تقسيم شبه قاره هند در سال 1947 (1326 ) اكثريت جمعيت
كشمير مسلمان بوده اين سرزمين بايستي به پاكستان الحاق
مي شد. علاوه بر آن اسلام آباد بر اين عقيده است كه
قطعنامه هاي متعدد سازمان ملل در خصوص كشمير بدين معني
است كه مردم اين سرزمين بايد بتوانند از طريق برگزاري يك
همه پرسي آزاد , سرنوشت خود را براي پيوستن به هند يا
پاكستان تعيين كنند.
در مقابل , دهلي نو بر اين امر پاي مي فشارد كه كشمير
بخشي از خاك هند است چرا كه براساس سندي كه حاكم وقت
كشمير در 26 اكتبر 1947 و تنها يك روز قبل از لشكر كشي
هند به اين سرزمين با دولت هند به امضا رسانيد , وي
اختيارات مربوط به دفاع ـ امور خارجي و مخابرات را به دهلي
نو واگذار كرده است . همچنين هنديها براين اعتقادند كه
براساس معاهده « سيملا » كه در سال 1351 ميان خانم « اينديرا
گاندي » و « ذوالفقار علي بوتو » نخست وزيران وقت هند و
پاكستان منعقد شد , دو كشور موافقت كرده اند , اختلافات ميان
دو كشور بر سر كشمير در مذاكرات دو جانبه حل و فصل شود
نه از طريق سازمان هاي بين المللي مثل سازمان ملل متحد.
اما در اين ميان مهمترين مسئله اي كه مطرح است , اصل
موضوع يعني خواست مردم كشمير است كه معمولا در كشاكش
بحران بين دو كشور از ياد ناظران مي رود. سرگذشت مردم
كشمير , طالع انسان هايي است كه داستان تلخ و غمبار
زندگيشان تحت الشعاع خواست دو كشور بطور اخص و
حوادث جهان بطور اعم قرار گرفته است . سرگذشت
انسان هايي است كه افكار عمومي جهانيان گويي با ظلم و ستم
ناشي از سلطه طلبي هنديها عليه آنان , عادت كرده و حساسيت
بين المللي نسبت به اين بحران را تا حد زيادي كاهش داده
است . سرگذشت انسانهايي است كه در شرايط سكوت
رسانه هاي خبري جهان و بي اعتنايي بين المللي با مرگ ,
آوارگي و اشغالگري خو گرفته اند.
آمارها حكايت از آن دارند كه از زمان خيزش مردم مظلوم
كشمير در سال 1987 (1368 ) عليه اشغالگري هنديها و در
نتيجه مظالم نيروهاي هندي تاكنون 84850 تن از مسلمان
كشمير به شهادت رسيدند 103920 خانه و مغازه به آتش
كشيده شده است 10340 كودك يتيم شده اند 9000 زن
ودختر مسلمان مورد تجاوز قرار گرفته اند و 21175 زن ,
همسران خود را از دست داده اند . (1 )
بهر حال در شرايط كنوني تحليلگران چهار گزينه اصلي را
براي حل و فصل بحران كشمير عنوان مي كنند.
1 ـ تقسيم رسمي سرزمين كشمير به دو بخش هندي و
پاكستاني
2 ـ اعطاي خود مختاري گسترده تر به كشمير تحت سلطه هند
3 ـ اجراي قطعنامه هاي سازمان ملل و برگزاري همه پرسي
الحاق به هند يا پاكستان
4 ـ و بالاخره موافقت دو كشور هند و پاكستان با استقلال كامل
تمام سرزمين كشمير
موقعيت سوق الجيشي كشمير براي هند و پاكستان
سرزمين كشمير با 12 ميليون نفر جمعيت داراي مساحتي
بالغ بر 222 هزار كيلومتر مربع است كه دو سوم آن يعني
138992 كيلومترمربع موسوم به « جامو و كشمير » در تسلط
هند 79778 كيلومتر مربع موسوم به « كشمير آزاد » در كنترل
پاكستان و 41,5 كيلومتر مربع موسوم به « اكساي » در اختيار
چين قرار دارد. بدين ترتيب كشمير از شمال و شرق به چين , از
شمال غرب به افغانستان , از غرب به پاكستان و از جنوب به
هندوستان محدود شده است . (2 ) كشمير به لحاظ موقعيت
جغرافيايي , نظامي و امنيتي براي پاكستان و هندوستان حايز
اهميت مي باشد به نحوي كه هر دو كشور ثبات سياسي خود را
با امنيت كشمير مرتبط مي دانند و از آنجا كه اكثريت جمعيت
جامو و كشمير تحت تسلط هند , مسلمان هستند بنظر مي رسد
امنيت و ثبات كشمير براي دولت هندوستان بيش از پاكستان
مطرح باشد. بديهي است بروز هر گونه ناآرامي سياسي و
اجتماعي در اين منطقه قطعا به نفع پاكستان خواهد بود.
هند بخوبي آگاه است كه از دست دادن كشمير چه از لحاظ
سياسي و چه از نظر نظامي در بلند مدت براي اين كشور فاجعه
آميز خواهد بود. اگر كشمير در نتيجه تحولات داخلي و يا
قدرت نظامي پاكستان مورد تهديد قرار گيرد , اين مساله تاثير
مستقيمي بر امنيت داخلي هندوستان خواهد داشت اين در
صورتي است كه بدانيم در نقاط مختلف اين كشور حس
استقلال طلبي و خود مختاري وجود دارد.
صرف نظر از مسايل مذهبي و قومي , از ديد پاكستان
كشمير نقش مهمي در اقتصاد آن كشور دارد. بطور مثال سه
رودخانه مهم سند ـ پنجاب ـ جهلم كه نقش حياتي در
كشاورزي پاكستان ايفا مي كند از كشمير تحت سلطه هند
سرچشمه مي گيرد و قطع احتمالي آب اين رودخانه ها به مثابه
قطع شاهرگ حيات اسلام آباد خواهد بود. اين مساله در سال
1327 از سوي « محمد علي جناح » رهبر استقلال پاكستان به
صراحت اظهار شد. جامو و كشمير همچنين از نقطه نظر
استراتژيك و نظامي بدليل اشراف بر فلات داخلي پاكستان
براي اسلام آباد بسيار حائز اهميت مي باشد. اين منطقه
علاوه بر اين از لحاظ منابع طبيعي نيز بسيار غني بوده و الحاق
آن به هر يك از دو كشور هند و پاكستان مي تواند اقتصاد آن را
شكوفا نمايد.
بدين ترتيب صرف نظر از مسايل تاريخي و ادعاي هند و
پاكستان در مورد مالكيت بر كشمير بايد به اين نكته توجه
داشت كه كشمير بطور كلي منطقه اي فوق العاده با اهميت و
استراتژيك براي هر دو كشور است و بدليل همين اهميت , هند
و پاكستان به سادگي حاضر نيستند از منافع خود در اين
سرزمين چشم پوشي كنند.
نقبي به اختلاف تاريخي هند و پاكستان بر سر كشمير
در حاليكه ممكن است در مورد تاريخ و حتي واقعيت
موضوع الحاق ايالت « جامو و كشمير » به هندوستان در اواخر
اكتبر 1947 شك و ترديد وجود داشته باشد اما هيچ اختلافي
در تاريخ ارائه اين الحاق بصورت مشروط و موقت به جامعه
جهاني وجود ندارد. براساس سوابق تاريخي , حكمران كل
هندوستان « لردمونت باتن » در نامه اي كه به تاريخ 27 اكتبر
1947 به « مهاراجه » جامو و كشمير ارسال كرده چنين اظهار
داشته است : « براساس سياست انگلستان , در مواردي كه در هر
ايالت مسئله الحاق مورد اختلاف نظر و مشاجره قرار گيرد ,
تصميم گيري درباره آن ميبايستي منطبق با خواستهاي مردم آن
ايالت انجام شود. خواست دولت من اين است كه بمحض
استقرار قانون و نظم در « كشمير » و آزادي خاك آن از متجاوز ,
مسئله الحاق ايالت مذكور با مراجعه به مردم حل و فصل
گردد. »
محتواي اين اظهارات توسط « جواهر لعل نهرو »
نخست وزير وقت هندوستان طي تلگرام مورخ 28 اكتبر 1947
به « لياقت علي خان » نخست وزير وقت پاكستان مخابره شده و
« نهرو » خاطرنشان ساخته كه اين سياست مورد تاييد او نيز
ميباشد.
واقعيت اين است كه سياست مراجعه به آرا عمومي خيلي
پيش از بروز بحران در كشمير پايه گذاري شده بود و جز
لاينفك شيوه امپراطوري انگليس براي شبه قاره هند بوده كه
بموجب آن دو مستملك هند و پاكستان را تقسيم و جداسازي
كرده بود.
بنابر شواهد تاريخي , در سپتامبر 1947 دولت هند به
عنوان سياست كلي خود , از مراجعه به آرا عمومي در ايالت
شاهزاده نشين « جوناگاد » حمايت كرد. « جوناگاد » از بسياري
جهات آئينه تمام نماي « كشمير » است . در اين منطقه يك
حكمران مسلمان بنام « نواب » بطور رسمي در 15 اگوست
1947 به پاكستان ملحق كرد , اين در حالي بود كه اكثريت
اهالي آن را هندوها تشكيل ميدادند. اعضاي دولت هندوستان
در مخالفت با اين الحاق با هم متحد شدند. و « جواهر لعل
نهرو » در 30 سپتامبر 1947 چنين گفت : « ما بطور كامل با
جنگ مخالفيم و علاقمنديم از آن پرهيز كنيم . ما راه حل
دوستانه اين موضوع را خواهانيم و بنابراين پيشنهاد مي كنيم
در هر جا دعوائي درباره هر سرزمين مطرح شود , موضوع مورد
منازعه از طريق توسل به عموم مردم يا مراجعه به آرا عمومي
حل و فصل شود. ما نتيجه رفراندم را هر چه باشد مي پذيريم
زيرا علاقمنديم تصميمي متكي بر خواست مردم اتخاذ شود.
لذا , ما از دولت پاكستان دعوت مي كنيم موضوع « جوناگاد » را
به آرا عمومي مردم و تحت سرپرستي سازمانهاي بي طرف
ارجاع كند. »
بدين ترتيب مراجعه به آراي عمومي در « جوناگاد » در
فوريه 1948 صورت گرفت و نتيجه آن اتحاد با هند اعلام شد .
بنابراين وقتي كه بحران « كشمير » در اكتبر 1947 بوجود
آمد , مراجعه به آرا عمومي به عنوان راه حل رسمي هنديها
براي حل و فصل مسايلي از اين دست , از قبل محرز شده بود.
در 25 اكتبر 1947 پيش از آنكه بحران كشمير كاملا گسترش
يابد و قبل از آنكه ادعاي هنديها در مورد الحاق ايالت كشمير
به هندوستان مطرح شود , نهرو نخست وزير هند با ارسال
تلگرامي به آتلي نخست وزير وقت انگلستان چنين اظهار عقيده
كرد : « ميل دارم اين نكته را روشن سازم كه موضوع كمك به
كشمير بهيچ عنوان بخاطر اين نيست كه اين ايالت براي الحاق
به هندوستان تحت نفوذ قرار گيرد. نظر ما كه آنرا بارها اعلام
كرده ايم اين است كه مسئله الحاق در هر سرزمين مورد منازعه ,
بايد منطبق با خواستهاي مردم آن سرزمين حل شود و ما از اين
نظر قويا جانبداري مي كنيم . »
در 28 اكتبر 1947 حكمران كل پاكستان « محمدعلي
جناح » نيز پذيرفت كه پاسخ مسئله « كشمير » مراجعه به آرا
عمومي مردم اين ايالت باشد و بدين ترتيب در آن تاريخ ,
سياست رسمي هند و پاكستان بر چنين اصلي استوار گرديد و
از آن پس مذاكرات دو كشور بر مسايل مربوط به كيفيات و
تشريفات برگزاري مراجعه به آرا عمومي « تحت نظارت
مقامات بي طرف » متمركز بود.
بدنبال آن دو طرف با برگزاري جلسات متعدد درباره اصول
اين موضوع به بحث و تبادل نظر پرداختند و در 8 نوامبر
1947 بين دو نماينده عاليرتبه طرفين يعني « وي . پي . منون » از
هند و « چودري محمدعلي » از پاكستان بر روي يك طرح
تفصيلي براي برگزاري مراجعه به آرا عمومي در « جامو و
كشمير » بررسي بعمل آمد و اصل ذيل مورد توافق قرار گرفت :
« هيچيك از دو دولت هندوستان يا پاكستان , نمي توانند الحاق
ايالتي را كه حكمران آن داراي مذهبي غير از مذهب اكثريت
مردم آن ايالت باشد , بدون مراجعه به آرا عمومي آن ايالت ,
بپذيرد. »
اگرچه طرح 8 نوامبر 1947 هرگز عملي نشد اما دو سئوال
عمده وجود داشت : اولا اينكه چگونه و از چه راهي مي توان در
ايالت كشمير شرايطي براي ايجاد آرامش فراهم آورد تا بتوان به
نحوي آزاد و منصفانه , طرح مراجعه به آرا عمومي برگزار
شود ثانيا در زماني كه مراجعه به آرا عمومي صورت
مي گيرد , كدام سازمان و كدام مقام ميبايستي بر آن نظارت كند
براي پاسخ به هر دو سئوال , توافق هر دو دولت هند و
پاكستان در تاريخ 22 دسامبر 1947 بر اين قرار گرفت كه
استفاده از خدمات سازمان ملل متحد يا از طريق دفتر دبيركل
آن و يا شوراي امنيت , بيشترين موفقيت را دربرخواهد داشت ,
هر چند در آن « جواهر نعل نهرو » آشكارا نگراني خود را نسبت
به مداخله خارجي ابراز كرده بود.
در ژانويه 1948 هند با استناد به ماده 35 منشور سازمان
ملل متحد خواستار ميانجيگري اين سازمان مي شود كه شوراي
امنيت سازمان ملل متحد با ارائه تعدادي طرح براي استقرار
قانون و نظم و برگزاري يك همه پرسي از مردم ايالت كشمير به
اين درخواست پاسخ داد. اين طرحها در قالب قطعنامه هاي
سازمان ملل متحد بترتيب در 13 آگوست 1948 و 5 ژانويه
1949 منعكس گرديد كه گرچه هرگز مورد اجرا قرار نگرفت اما
هنوز هم منعكس كننده خواست جامعه بين المللي است . شرايط
مصرح توسط شوراي امنيت سازمان ملل متحد از جمله آزادي
كامل راي دهندگان , به هيچوجه در اقدامات سياسي بعدي و از
جمله در انتخابات متعددي كه توسط هنديها در ايالت « جامو و
كشمير » برگزار شد , ملحوظ نگرديده است .
پس از 57 سال هنوز اوضاع ايالت « جامو و كشمير » حل
نشده باقي مانده است و همچنان موضوع نگران كننده محافل
بين المللي ميباشد. با در نظر گرفتن سوابق امر و قطعنامه هاي
شوراي امنيت نميتوان اصولا اظهار كرد كه امروزه « جامو و
كشمير » رسما بخشي از خاك هند محسوب ميشود. سازمان
ملل متحد مصوبه اصلي خود را در اين مورد كه به درخواست
هند صادر كرده بوده همچنان محفوظ نگهداشته است و
شوراي امنيت هنوز هم اين وظيفه را برعهده دارد كه در اجراي
تصميمات متخذه قبلي خود كوشش كند.
منابع :
1 ـ تلكس خبرگزاري جمهوري اسلامي 81,3,25
2 ـ همان
بحران كشمير به مثابه غده چركيني است كه
توسط انگليسي ها هنگام تقسيم شبه قاره هندوستان
در غرب آسيا , كاشته شد. اين بحران تاكنون علاوه
بر شعله ور ساختن آتش دو جنگ پرتلفات ميان
پاكستان و هند , منابع عظيمي را از هر دو كشور كه
مي توانست صرف توسعه هند و پاكستان شود , به هدر
داده است
قطعنامه هاي شوراي امنيت سازمان ملل پيرامون
بحران كشمير در سالهاي 1327 و 1328 بر اين امر
تاكيد دارد كه مردم اين سرزمين بايد بتوانند از
طريق برگزاري يك همه پرسي آزاد , سرنوشت خود
را تعيين كنند
كشمير به لحاظ موقعيت ممتاز جغرافيايي ,
نظامي و امنيتي براي پاكستان و هند حائز اهميت
بسيار مي باشد به گونه اي كه هر دو كشور , ثبات
سياسي و امنيتي خود را با ثبات و امنيت كشمير
مرتبط مي دانند
از زمان خيزش مردم مظلوم كشمير در سال
1368 عليه اشغالگري هنديها , تاكنون 84 هزار تن
از مسلمانان اين سرزمين شهيد شده 100 هزار واحد
مسكوني و تجاري ويران شده 21 هزار زن ,
همسران خود را از دست داده و 9000 زن و دختر
مسلمان مورد تجاوز قرار گرفته اند
