آخرين قسمت دكتر سيد حسين فتاحي معصوم
در سال 1381 دبيرخانه دائمي همايش ديدگاههاي اسلام
در پزشكي با برنامه ريزيهائي كه انجام داد و با همكاري
نيروهاي متعهد و معتقد به مباني فقهي و اسلامي پيشنهاد
برگزاري « سومين همايش ديدگاههاي اسلام در پزشكي » را در
اسفند ماه سال 1381 بدانشگاه ارائه نمود كه مورد موافقت
قرار گرفت .
« اهداف و محورهاي سومين همايش (سمينار) ديدگاههاي
اسلام در پزشكي ـ اسفند ماه .1381
با توجه به موفقيت حاصله از برگزاري دو همايش در
سالهاي 1368 و 1375 و انتشار مجموعه مقالات و گفتارهاي
هر دو همايش در دو كتاب مجزا و تحقق اهداف اوليه همايش
در جامعه و دانشگاهها و حوزه هاي علميه , با توفيقات الهي ,
سومين همايش ديدگاههاي اسلام در پزشكي با همت همه
علاقمندان و ارادتمندان به دين مبين اسلام و رشد و تعالي
پزشكي و با همكاري ارزشمند اساتيد دانشگاه و علما , مراجع
عظام و فضلاي حوزه هاي علميه در دانشگاه علوم پزشكي
مشهد برگزار گرديد.
محورهاي مورد بحث :
محور اول : بررسي ديدگاههاي فقهي در امور پزشكي (ادامه
مباحث دو همايش قبلي )
1 ـ1 ـ پيوند اعضا
1 ـ2 ـ سقط جنين
) Cloning ( 1 ـ3 ـ شبيه سازي يا كلونينگ
1 ـ4 ـ بيماريهاي رواني و طيف اختلالات اجتماعي آن
1 ـ5 ـ ازدواج در بيماريهاي مختلف
1 ـ6 ـ مسائل تشريح در ابعاد مختلف
1 ـ7 ـ يوتانازي (مرگ از روي ترحم )
1 ـ8 ـ مسائل آموزشي و پژوهش پزشكي
1 ـ9 ـ مسائل اختصاصي بانوان (دما ثلاثه )
2 ـ مباحث حقوقي در پزشكي
2 ـ1 ـ حقوق بيماران در نظام آموزش پزشكي
2 ـ2 ـ حقوق پزشكان , دانشجويان و ساير اقشار
پزشكي
2 ـ3 ـ حقوق افراد در پژوهشهاي پزشكي
2 ـ4 ـ حقوق جنين در مسائل مربوط به سقط جنين (حق
كيفري جنين )
2 ـ5 ـ حقوق بيماران در بيماريهاي صعب العلاج
3 ـ موضوع ديات و مقتضيات زمان
3 ـ1 ـ نقش پزشكي در نگرش تازه به موضوع ديات (تعاريف
جديد پزشكي و صدمات وارده و...)
3 ـ2 ـ بررسي موضوعات جديد قابل طرح در ديات (تغليظ در
ديه ـ چهار ماه حرام ـ درمان پذيري آسيب هاي وارده ـ ارزش
عضوي ـ ارزش شغلي ـ ارزش معنوي افرادـ خسارت مازاد بر
ديه و بالعكس )
3 ـ3 ـ بررسي مسائل رواني در ديات
3 ـ4 ـ بررسي مسائل مرتبط با پزشكي در حدود و
قصاص
محور دوم : اقتصاد پزشكي
2 ـ1 ـ زيربناي فقهي اقتصاد در پزشكي و موضوع حق العلاج
و تعرفه هاي پزشكي
2 ـ2 ـ موضوع بيمه هاي پزشكي و نظرات اسلام
2 ـ3 ـ نقش حكومت (دولت اسلامي ) در تعرفه هاي پزشكي ,
داروسازي و آزمايشگاهي و...
2 ـ4 ـ نقش تورم و افزايش قيمتها در اقتصاد پزشكي
محور سوم : پزشكان مسلمان و تمدنها
3 ـ1 ـ اخلاق پزشكي و ديدگاههاي اسلام و ساير
تمدنها
3 ـ2 ـ تاريخ و مشاهير پزشكي در اسلام و ايران
3 ـ3 ـ مقايسه احكام و مباني فقهي ـ پزشكي با ساير نظام هاي
حقوقي
محور چهارم :
4 ـ1 ـ بررسي طب مسلمين و تطبيق شيوه هاي درماني قديم با
طب جديد
4 ـ2 ـ اخلاق پزشكي و چشم انداز آينده در كشور
سومين همايش حدود 6 سال بعد از دومين همايش با
موضوعات جديد و در سال « عزت و افتخار حسيني » با حضور
مراجع و فقهاي گرانقدر حوزه هاي علميه و اساتيد و اسلام
شناسان دانشگاههاي علوم پزشكي و حدود 800 نفر از
پزشكان , دندانپزشكان و داروسازان و تعداد زيادي از ساير
اقشار پزشكي در اسفند ماه سال 1381 در دانشگاه علوم
پزشكي مشهد در طي سه روز برگزار شد. در مراسم افتتاحيه
اين همايش كه با خير مقدم رياست دانشگاه علوم پزشكي
شروع شد. دكتر بهرامي گفت : در حال حاضر سوالات فراوان
فقهي در بين متخصصان پزشكي مطرح است و پاسخ به اين
سوالات جز با همت فضلا و مراجع تقليد امكان پذير نيست .
نظر فقها و مراجع ديني درباره پيشرفتهاي علوم پزشكي در راه
ارائه خدمات اصولي و علمي به بيماران و نيازمندان جامعه
يك نياز ضروري و ملاك عمل است . لذا از عموم علماي علوم
ديني و متخصصان علوم پزشكي درخواست ميگردد با تمايل
بيشتر , و همفكري گسترده تر , راه تحقق احكام شرع مقدس
اسلام در امور پزشكي را فراهم كنند.
گزارش دبير سومين همايش (دكتر فتاحي ) پيرامون
محورها , اهداف و موضوعات قابل طرح در فقه و مقالات
واصله و فعاليتهاي كميسيونهاي احكام ارائه شد , وي گفت : در
اولين همايش ديدگاههاي اسلام در پزشكي در سال 68 مسائل
اخلاق پزشكي و تاريخ و مشاهير پزشكي بيشتر مطرح شد و
مباحث فقهي ـ پزشكي در فرصت كمتري ارائه گرديد.
در دومين همايش ديدگاههاي اسلام در پزشكي كلا
مباحث فقهي ـ پزشكي محور اصلي همايش بود و ساير مباحث
نظري در مجموعه مقالات درج گرديد. در همايش سوم
محورهاي اصلي پيرامون مباحث فقهي و تداوم دو همايش قبل
و مسائل جديد پزشكي درباره پيوند اعضا سقط جنين , شبيه
سازي (كلونينگ ) , مباحث حقوقي در پزشكي و نظارت اسلام ,
موضوع ديات و مقتضيات زمان , اقتصاد پزشكي و مسائل
اختصاصي زنان (دما ثلاثه ) مطرح ميشود كه در شش اجلاس
در صبح و بعد از ظهر موضوعات مطرح و تبادل نظر فقهي ـ
پزشكي به انجام ميرسد.
و در اجلاس شبانه ـ مساله نقش پزشكان مسلمان در ساير
تمدنها , اخلاق پزشكي و چشم انداز آينده آن در ايران و جهان
و ديدگاه اسلام و ساير تمدنها , مباحث حقوقي و احكام
پيرامون آنها با ساير نظامهاي حقوقي و همچنين , بررسي و
تطبيق شيوه هاي درماني طب قديم يا طب جديد بصورت
سخنراني و پوستر ارائه خواهد شد.
سپس حضرت آيت الله مكارم شيرازي از مراجع عظام
تقليد در سخنراني افتتاحيه چنين فرمودند :
... اسلام همه مشكلات را در گرو انديشه مي داند و با بيان
اينكه علوم در قرن اخير بيش از تاريخ بشري رشد داشته است ,
دلايل آن را گسترش ارتباط , نياز بشر و بالا رفتن توقع ها بيان
كردند و گفتند اگر مراجع تقليد و متخصصان پزشكي دست به
دست هم ندهند نمي توان تكليف مردم را مشخص كرد. ايشان
مرگ مغزي را به عنوان نمونه اي از مسائل مهم پزشكي و
شرعي ياد كرده و گفتند : طبعا در اين مورد مراجع تقليد به
متخصصان پزشكي مراجعه مي كنند كه ماهيت مرگ مغزي
چيست
آيا فرد مبتلا به مرگ مغزي قابل برگشت است يا آن فرد
مرده است يا زنده و آيا اين موضوع تابع احكام مرده است يا
زنده كدام حكم را در مورد آن بايد اجرا كرد
اگر بگفته متخصصان فرد دچار مرگ مغزي فقط زندگي
نباتي دارد با دقت در نظر كارشناسان مي گوييم اگر جان انساني
در خطر باشد قلب و ساير اعضاي فرد دچار مرگ مغزي شده را
برداريد و به بيماران نيازمند پيوند بزنيد تا جان آنان نجات
يابد. ايشان تصريح كردند : اين موضوع بديهي است كه كار با
پزشكان گره خورده و بهم پيوسته است .
حضرت آيت الله سيد عبدالكريم موسوي اردبيلي از
مراجع عظام تقليد با ارسال پيامي به سومين همايش
ديدگاههاي اسلام در پزشكي توجهي ويژه به جامعه پزشكي و
دانشگاهي نمودند (لازم به يادآوري است كه ايشان تمامي
سوالات دومين همايش را بصورت فتاواي مكتوب و مستدل
پاسخ داده اند كه در كتاب « مجموعه مقالات دومين همايش » با
دستخط و مهر ايشان چاپ شده است .) ايشان در اين پيام از
« اسلام » به عنوان دين مرضي خداوند ياد كرده و گفتند :
خداوند قادر است و او مي تواند سعادت بشر را در كرانه و
زمانه تامين كند و پاسخ هر پرسشي را كه به هدايت او مربوط
مي شود ارائه كند و اگر اسلام دين خاتم است , كه هست , بايد
ظرفيت پاسخگوئي به سوالات و نيازهاي نو شونده افراد
جوامع را داشته باشد و به عقيده ما گشوده بودن باب اجتهاد به
معناي وجود همين ظرفيت و توانايي است . در بخش ديگري از
اين پيام آمده است : پيشرفتهاي سريع و موضوع هاي متعددي
همچون اهداي اعضا و پيوند آنها , « تلقيح مصنوعي » , « مرگ
از روي ترحم » و اخيرا « شبيه سازي انسان » مطرح كرده است
كه ضروري است اين موضوعات را تبيين نموده تا فقهاي عظام
به استنباط احكام آن اقدام نمايند.
پس از مراسم افتتاحيه يعني ميز گردهاي همايش در طي
شش اجلاس صبح و بعد از ظهر با حضور اساتيد حوزه و
دانشگاه با طرح سئوالات كميسيونهاي تخصصي مطرح و
صاحب نظران پزشكي به تشريح موضوع پرداخته و اساتيد
حوزه نيز به پاسخگوئي فقهي و بحث و نظر پرداختند.
در قطعنامه پاياني سومين همايش ديدگاههاي اسلام در
پزشكي كه در 14 بند تنظيم شده بود توسط دكتر ثاقبي از
اساتيد دانشگاه علوم پزشكي مشهد و مسئول كميسيون
« بررسي طب مسلمين و تطبيق شيوه هاي درماني قديم با طب
جديد » قرائت گرديد.
در فراز اول قطعنامه چنين آمده است :
استقبال پرشور جامعه پزشكي و علاقمندي آنان به
مباحث فقهي ـ پزشكي حاكي از عشق و علاقه ي زائدالوصف
آنها به شئونات دين مبين اسلام و شرع مقدس به تبع جاذبه ي
حاصل از حضور پر بركت مراجع , علماي انديشمند , فضلاي
گرانمايه دانشگاه شناس حوزه ها و اساتيد برجسته و اسلام
شناس دانشگاههاست . باتوجه به رهنمودهاي مقام معظم
رهبري در مورد ضرورت ايجاد نهضت علمي و آزاد انديشي و
توليد نرم افزارهاي علمي و ديني , دانشگاه علوم پزشكي مشهد
افتخار دارد كه از سال 1368 با برگزاري اولين همايش
ديدگاههاي اسلام در پزشكي , جزو اولين مراكز آموزش عالي
باشد كه در راه ايجاد نهضت علمي و توليد نرم افزارهاي علمي
و ديني با همكاري مراجع عاليقدر و فضلاي حوزه هاي علميه و
اساتيد معزز دانشگاه گام برداشته و از اين طريق وحدت عيني
حوزه و دانشگاه را تجلي بخشيده است .
اينك با سپاس به درگاه ذات احديت كه توفيق عطا فرمود
تا با تلاش و علاقمندي نيروهاي مومن و متعهد حوزه و
دانشگاه , دو همايش ديدگاههاي اسلام در پزشكي را در
سالهاي 1368 و 1375 و سومين همايش را با موضوعات
جديد و پيگيري مباحث گذشته كه ناتمام مانده بودند در سالي
كه به نام سال « عزت و افتخار حسيني » مزين شده است برگزار
نمايد واز اين رهگذر به يكي از اساسي ترين مسائل جامعه ,
يعني تحقق احكام شرع مقدس در امور پزشكي و دستيابي به
حل موضوعات جديد و مسائل مستحدثه پاسخ مناسب فقهي
داده شود و الحمدالله با همراهي بسيار صميمانه مراجع عظام و
اساتيد حوزه هاي علميه قم و مشهد و اساتيد بزرگوار دانشگاه
تا حد زيادي موفقيت نيز حاصل گرديد.
جا دارد بيان گردد كه افتخارات گذشته تمدن اسلام و ايران
و مسائل اخلاق و پزشكي و طب مسلمين نيز از منظر برگزار
كنندگان همايش دور نبوده و در دو اجلاس شبانه مقالات
ارزشمند شركت كنندگان بصورت سخنراني و پوستر ارائه
گرديد كه با استقبال علاقمندان روبرو شده است .
در يكي از بندهاي قطعنامه آمده است :
ما از مسئولين فرهنگي كشور بويژه از شورايعالي انقلاب
فرهنگي خواهان تدوين راهكار عملي و توليد فكر و انديشه
فراهم نمودن بستر مناسب براي تضارب افكار و خواهان
تشويق و تقدير از پيشگامان و پويندگان امر مهم اصلاح
فرهنگ توليد فكر و انديشه هستيم .
از وزارت بهداشت , درمان و آموزش پزشكي مي خواهيم با
حمايت از اين اقدام دانشگاه علوم پزشكي مشهد زمينه ي
برگزاري همايش هاي مشابه را در ساير دانشگاه هاي كشور
فراهم نمايد و زمينه هاي لازم براي تحقق عيني نتايج اين
همايش در صحنه قانونگذاري و اجرا را مهيا كند.
ما خواهان كمك و مساعدت مسئولان مربوطه براي
تاسيس انجمن ترجمه متون اسلامي در زمينه هاي مختلف
بويژه طب اسلامي و گنجانيدن واحد درسي در مورد تاريخ و
مشاهير پزشكي ايران و اسلام و طب مسلمين در دروس
دانشجويان علوم پزشكي و ايجاد يك شبكه ي فعال اينترنتي در
مورد مفاهيم اسلامي در پزشكي و فقه پوياي شيعه ميباشيم . »
در مجموع در طي بيش از 14 سال و با برگزاري سه
همايش ديدگاهاي اسلام در پزشكي و اهدافي كه دنبال شده
ميتوان گفت :
1 ـ شركت هزاران نفر از پزشكان , دندانپزشكان , دارو سازان و
ساير اقشار پزشكي در طي اين سه همايش كه تعداد قابل
توجهي از آنها از صاحب نظران جامعه پزشكي و از كساني
بوده اند كه خود از اعضا اصلي تيمهاي پيوند اعضا و پيش
كسوتان محافل پزشكي كشور محسوب مي شدند و تعدادي از
آنها از مدرسين دروس اخلاق پزشكي بوده و همچنين در
مشاغل و مسئوليتهاي مختلف در رده هاي بالا (وزارت ,
نمايندگي مجلس و...) پيگيري امور مختلف را عهده دار
بوده اند و علاقمندي و دقت زايدالوصفي كه آنها در كارشناسي
مباحث پزشكي داشتند نشان از اهميت برگزاري اين همايش ها
داشته و در عين حال بيانگر عشق و علاقه ي جامعه پزشكي
كشور به مسائل فقهي و اسلامي مي باشد.
2 ـ توجه خاص رهبر معظم انقلاب , رياست محترم
جمهوري (جناب آقاي هاشمي در همايش اول ) و مراجع
گرانقدر تقليد (حضرات آيات عظام ـ مكارم شيرازي , موسوي
اردبيلي , صانعي , نوري همداني , فاضل لنكراني و ديگر
بزرگواران به اين همايش ها و پاسخگوئي به سئوالات مستحدثه
پزشكي و ارائه فتاواي كارساز و مشكل گشاي امور پزشكي )
همگي نشان از جايگاه رفيع علم و دانش بويژه پزشكي در نظام
مقدس جمهوري اسلامي و اسلام عزيز دارد كه خود مي تواند
حاصل و مولود مبارك اين انقلاب شكوهمند اسلامي در عرصه
دانشگاهها و مراكز علمي و پزشكي تلقي گردد و نمايش عيني از
« وحدت حوزه و دانشگاه » كه از مسائل بسيار با اهميت و مورد
عنايت ويژه حضرت امام خميني رحمه الله عليه بوده است ,
محسوب گردد.
3 ـ نكته ديگري كه در اين سه همايش چشمگير بوده و
بجرات مي توان گفت در اين سطح و با اين كيفيت در كمتر
سمينار و يا گردهمايي ديگري تكرار شده است , مساله حضور
فعال فقهاي طراز اول كشور و فضلاي گرانقدر حوزه ها بوده
است .
حضور علماي صاحب نظر از نقاط قوت و اساسي اين
همايش ها بوده است .
4 ـ اين حضور فعال و تشويق آميز براي جامعه ي پزشكي
بيشتر بخاطر شركت در مراسم افتتاحيه و برگزاري تشريفات
مرسوم در همايش ها نبوده , بلكه اين عزيزان بعضا با توجه به
سن بالا و وضعيت و گرفتاري هائي كه داشته اند , در طول
اجلاسهاي مختلف حضوري فعال داشته و ساعتها وقت ,
صرف ارائه نظرات صائب خويش پيرامون مسائل جديد
پزشكي و موضوعاتي كه از جانب پزشكان مطرح و تبيين
مي شد , پاسخهاي مستدل و مستند فقهي ارائه مي دادند. قطعا
اين حضور فعال و همچنين حضور صاحب نظران معظم
جامعه ي پزشكي در جلسات را مي توان مهمترين عامل وقار و
اعتبار همايشها دانست , چرا كه با حضور آنها بحثهاي فقهي و
پزشكي با اشراف و گستردگي چشمگيري مطرح مي شد و حتي
در يك موضوع نظرات چندين مرجع تقليد بزرگ عالم تشيع با
ظرايف علمي و مستندات روايي و عقلي و فقهي آن مطرح
ميشد و از آنجا كه پزشكان صاحب نظر در رشته هاي مختلف
علمي نيز حضور داشتند , هر موضوعي به نحو شايسته اي مورد
كنكاش قرار مي گرفت و از اين نظر مي توان برگزاري اين
همايشها را يكي از بارزترين مصاديق توليد علم و نهضت
علمي و تجلي وحدت دو قشر مهم حوزه و دانشگاه دانست .
5 ـ از نكات برجسته و حاصل اين همايشها , استقبال
جدي جامعه پزشكي و اساتيد مبرز دانشگاهي از اين همايش ها
و شيوه برگزاري آن بوده است , زيرا جامعه پزشكي كشور در پي
آن است كه جديدترين روشهاي پزشكي در صورت عدم
مغايرت با موازين ديني و فقهي در كشور توسعه يافته و در
جايي را كه شرع مقدس اعلام مانع مي كند براي رفع موانع
فقهي ـ قانوني از شيوه هاي علمي و روشهاي گفتمان و تشريح
علمي موضوع براي فقها و مسئولين ذيربط راهكارهاي مناسب
را پيدا نمايد كه موفقيتهاي بسيار ارزنده در مورد قانونمند
شدن پيوند اعضا , اهدا جنين , مسائل تشريح جسد و مرگ
مغزي و غيره نيز بدست آمده است تا مردم بزرگوار ميهن
اسلامي ضمن برخورداري از خدمات علمي و صادقانه جامعه
پزشكي و دانشگاهي , در راستاي تحقق اهداف عاليه اسلام و
انجام تكاليف شرعي دغدغه اي نداشته باشند.
6 ـ از نكات منفي و يا سئوال برانگيز اين سه همايش كه
اكثرا به آن توجه داشته اند طولاني بودن فواصل برگزاري سه
همايش (6 تا 7 سال ) بوده است , و همگان بر ضرورت تشكيل
اين همايشها در زمان كوتاهتري تاكيد داشته اند و از طرفي
گستردگي موضوعات نيز مورد اشكال بوده و بيان مي كردند كه
اگر روي يك موضوع عنايت و توجه بيشتري بشود بهتر نتيجه
بخش خواهد بود.البته ضمن پذيرش اين اشكالات بايستي
اذعان نمود كه با مشكلاتي كه دبيرخانه دائمي همايش در طي
اين ساليان داشته و مسائل تغييرات مديريتي در سطوح بالاي
وزارت و در دانشگاهها بويژه دانشگاه علوم پزشكي مشهد و
توجه مسئولين جديد به اين مباحث و ضرورت آنها از يك
سو , جمع آوري و تنظيم مطالب و مكتوب كردن آنها و انتشار
مباحث و جمع آوري فتاوا و چاپ آنها در دو كتاب مجموعه
مقالات خود از عواملي بوده است بر طولاني بودن فواصل اين
همايشها , مضافا اينكه اين حركت جديد حضور دو قشر
حوزوي و دانشگاهي براي حل مسائل كشور در زمينه پزشكي
نياز به زمان براي تثبيت و پذيرش آن در جامعه داشته است .
7 ـ نهايتا بايستي اذعان كرد , استواري و پيگيري اين
مباحث علمي ـ فقهي و خسته و مايوس نشدن قشر عظيمي از
نيروهاي مسلمان پزشكي كشور و علاقمندي به تداوم مباحث
با شيوه هاي جديد نشانه موفقيت جامعه پزشكي و دانشگاهي
در علوم پزشكي است و مي تواند الگوي بسيار ارزشمندي براي
ساير علوم و داشگاهها قرار گيرد تا انشاالله بحول و قوه الهي
بتوان مسائل و معضلات موجود در جوامع علمي كشور با
دست تواناي دانشمندان دانشگاهي درد آشنا و علاقمند و پاي
بند به احكام فقهي و اسلامي و با مساعدت و همياري فقها و
علماي طراز اول حوزه ها و فضلاي دانشمند و دانشگاه شناس
يكي پس از ديگري مرتفع گردد تا راهيان جاده علم و تقوا
بتوانند در راهي هموار و ملهم از عنايات باريتعالي به وظائف
ديني و علمي خود به نحو احسن جامه عمل بپوشانند و
مناقشات و درگيريهاي دشمن پسند از صحنه دانشگاهها رخت
بربسته و جاي خود را به وحدت رويه و وحدت مرام بسپارد.
8 ـ از دستاوردهاي عمده و اساسي و ديگر اين همايشها و
همايشهاي مشابه در طي اين ساليان بعد از پيروزي انقلاب
اسلامي , چاپ و انتشار دهها كتاب ارزشمند پيرامون مباحث
اخلاق پزشكي , تاريخ پزشكي , مسائل مستحدثه , پيوند اعضا
و... و همچنين رساله هاي متعدد در سطح دانشگاهها و از همه
مهمتر , صدور رساله هاي احكام و كتابهاي فتاواي جديد
پزشكي از سوي مراجع عظام تقليد در سطح سالهاي اخير
نشانگر رمز موفقيت و پايداري اسلام عزيز و فقه پوياي شيعي
مي باشد.
اميد است خداوند متعال همچون گذشته بر ما منت نهاده
و توفيق تداوم اين راه را پيدا نموده و در آينده نه چندان دور
حاصل سومين همايش ديدگاههاي اسلام در پزشكي را نيز به
صورت مجموعه اي ماندگار چاپ و منتشر نموده تا علاقمندان
بتوانند از آن بهره مند گردند. و همچنين اميد است در برگزاري
همايشهاي بعدي در زماني كوتاهتر و با روشها و شيوه هاي
جديد و همت همه علاقمندان و عاشقان كوي ولايت و فقاهت
در دانشگاه توفيق حاصل گردد و همچون سه همايش گذشته از
همكاري و همفكري روحانيون و مدرسين نهاد رهبري و گروه
معارف دانشگاه و مسئولين ذيربط بهره ور گرديم .
بايد اذعان نمود همه اين تلاشها و موفقيت هاي حاصله را
جز عنايت و الطاف الهي و به بركت خون مطهر شهدا انقلاب
و دانشگاهها و عنايت ويژه مولا و ولي زمان حضرت حجت
بن الحسن العسكري امام عصر عجل الله تعالي فرجه الشريف
ندانسته و نمي دانيم و از پروردگار متعال خاضعانه مي خواهيم
ما را در اين راه ثابت قدم و استوار قرار دهد و خود راه صحيح
و صراط مستقيم را بما نشان دهد.
در اين همايش ها با حضور پزشكان صاحب
نظر و فقهاي انديشمند و زمان شناس , هر موضوعي
به نحو شايسته اي مورد كنكاش قرار مي گرفت و از
اين نظر مي توان برگزاري اين همايشها را يكي از
بارزترين مصاديق توليد علم و نهضت علمي و تجلي
وحدت حوزه و دانشگاه دانست .
اسلام دين خاتم است و ظرفيت پاسخگويي به
سئوالات و نيازهاي نو شونده افراد جوامع را دارد و
گشوده بودن باب « اجتهاد » به معناي وجود همين
ظرفيت و توانايي است .
