خطبه 106 نهج البلاغه
ث علي اكبر مظاهري
اشاره :
آموزه هاي اميرمومنان عليه السلام همه سويه و گسترده است . ايشان از فراسوها بر امت خويش مي نگرد و آنان را به جانب حيات برين ره مي نمايد و به گاه غفلت و كجروي امت آنان را هشدار مي دهد.
امير حكيمان عليه السلام در اين گفتار نخست تابناكي و فرخندگي شريعت محمدي را مي نماياند. آن گاه مرتبت فرازمند پيامبر اكرم (ص ) را نشان مي دهد و ايشان را دعا مي كند. سپس مكانت ارجمند مسلمانان را ـ كه به بركت اسلام عنايتشان شده بود ـ بيان مي فرمايد. و در پايان مسلمانان زمان خود را و صحابيان خويش را هشدار مي دهد تا در غفلت نمانند.
شريعت تابنده
ستايش و ثنا بر خداوند كه « اسلام » را شريعت و آيين نمود; آنگاه :
.1 ورودگاههايش را هموار و آسان نمود براي كسي كه به آن درآيد .
.2 و اركان و استوانه هايش را استوار ساخت بر كسي كه به ستيزه جويي با آن و چيرگي يايي بر آن برآيد .
.3 و آرامشگاهي ساختش براي كسي كه به آن پناه آرد .
.4 و سلامتگاهي براي كسي كه به حريم آن درآيد .
.5 و برهاني براي كسي كه به آن سخن گويد .
.6 و گواهي براي كسي كه با آن دادخواهي كند .
.7 و نوري براي كسي كه از آن روشنايي جويد .
.8 و فهمي براي كسي كه خرد ورزد .
.9 و مغزي براي كسي كه كاوش كند .
.10 و نشاني براي كسي كه نشانه جويد .
.11 و روشنگري براي كسي كه اراده ورزد .
.12 و عبرتي براي كسي كه پند پذيرد .
.13 و نجاتي براي كسي كه اسلام را راست پندارد و آن را باور بدارد .
.14 و پشتوانه اي براي كسي كه به خدا توكل كند .
.15 و آسايشي براي كسي كه كارش رابه خدايش سپارد .
.16 و سپري براي كسي كه صبوري ورزد .
و چنين است كه اسلام :
.17 آشكارترين راههاست .
.18 و نمايانترين مسلكهاست .
.19 ديده باني بلند بالاست .
.20 جاده هايش پديدار و تابناك است .
.21 چراغهايش فروزان است .
.22 سبقتگاهش و ميدان سابقه اش ارجدار است .
.23 پايانگاه مسابقه اش فرازمند است .
.24 فراهمگاه سواركاران است .
.25 جايزه مسابقه اش خواستني و رغبت ورزيدني است .
.26 چابكسوارانش بزرگواران اند .
.27 باورمندي راه آن است .
.28 و شايسته كاري نشانه آن است .
.29 و مرگ پايانگاه آن است .
.30 و اين جهان جولانگاه آن است .
.31 و قيامت فراهمگاه آن است .
.32 و بهشت جايزه و پاداش آن است .
پيامبر اسلام
(پيامبر اكرم (ص ) چندان كوشيد) تا آنكه شعله اي برافروخت براي آن كس كه روشنايي جويد. و مشعلي برافراشت براي آن كس كه حيران است و راه مي جويد.
(خدايا!) آن حضرت امين مطمئن تو است . و گواه تو است در روز قيامت . و نعمتي است كه وي را برانگيختي . و رحمتي است كه او را به حق فرستادي .
خدايا! به عدل و دادت بهره اي نصيبش كن . و به فضل و احسانت پاداشي نيكو و چند چندان و فراوان عنايتش فرما.
خدايا! بناي او را فراترين بناها گردان . و منزلت او را در محضرت گرامي بدار. و مكانت او را در آستانت ارجمند كن . و وسيلت (وصول به آنچه خواهد) را عنايتش فرما. و او را بلنداي مرتبت و برتري فضيلت عطا فرما. و ما را در شمار ياروان او در آور و با او محشورمان فرما; چنان كه نه از رسوايان و شرمندگان باشيم و نه از پشيمانان . نه از كجراهان باشيم و نه از پيمان شكنان . نه از گمراهان و گمراه كنندگان باشيم و نه از فتنه زدگان و فريب خوردگان .
اما شمايان !
(هان ! همه مسلمانان ! و نيز شما كه صحابيان من ايد!) شمايان از عنايت و كرامت خداوند (و به بركت اسلام ) به چنان منزلتي رسيديد كه (حتي ) كنيزانتان گرامي شدند. و همسايگانتان ارجمند گشتند. و كساني كه بر آنان برتري نداريد بزرگتان مي شمارند. و كساني كه بر آنان سيطره نداريد هراستان را دارند و حرمتتان مي گزارند. (اكنون چه تان شده كه ) مي نگريد كه پيمانهاي خداوند شكسته شده و خشم نمي گيريد; اما بر شكسته شدن سنتها و آداب نيكانتان غيرت مي ورزيد!
شمايان چنان بوديد كه فرمانهاي الهي و داوري در احكام خداوند بر شما مي آمد و از شما به ديگران مي رسيد و به سوي شما باز مي گشت ; اما منزلت خويش را از كف داديد و دست ستمبارگان را بر خود گشوديد و رشته هاي كارهاتان را به آنان وانهاديد و احكام را به اختيارشان واگذارديد; تا چنان شد كه آنان (بركارها سلطه يافتند. آنان چنان اند كه ) بر مدار شبهه ها و گمانها كردار مي ورزند و بر مسير شهوتها و خواهشهاي دل راه مي نوردند.
به خدا! اگر اينان شما را زير كهكشانها و سيارگان پراكنده تان سازند خداوند شمايان را براي روزگاران تباهي آنان فراهمتان مي آورد (و نسلهايي از شما را برمي انگيزاند تا از اينان در مار برآورند)!

علي كرمي
بخش نخست
اشاره : واژه تقوا در فرهنگ واژه شناسان از ريشه « وقايه » به مفهوم نگه داري پديده ها در برابر آفت ها و چيزهايي كه به آنها زيان و آزار مي رساند آمده است .
اين واژه در قلمرو آيات قرآن كريم و روايات پيشوايان اسلام نيز به مفهوم خويشتن داري در برابر گناه و زشتي و گذشتن از مرزهاي مقررات و تجاوز به حقوق و كرامت ديگران است . به همين جهت تقواي راستين يا « كمال تقوا » آن است كه انسان نه تنها از مرز مقررات نگذرد و حقوق و حرمت ديگران را آن گونه كه بايد رعايت نمايد كه از نزديك شدن به مرزهاي حقوق و حرمت ديگران نيز دوري جويد و در قلمرو انجام وظايف به گونه اي بكوشد كه به انجام بايسته و شايسته كارها و تدبير تحسين برانگيز امور يقين پيدا كند.
به بيان ديگر مي توان « تقوا » را هم به مفهوم احساس مسئوليت عميق و خود جوشي ژرف در برابر خدا خلق خويشتن طبيعت و تاريخ نگريست و هم به مفهوم يك نيروي جوشاننده و برانگيزاننده به سوي عدالت آزادگي آراستگي به وفا و امانت و راستي و درستي و پاكي و بشر دوستي و مهر و مردم خواهي و نيروي كنترل كننده و توانمند دروني ارزيابي كرد كه انسان را در برابر فوران خواسته ها طغيان غرايز و آرزوها و كشش ها ياري مي كند.
رابطه تقوا با پيشرفت انسانها
از مفاهيم بلند و معارف تمدن ساز نهج البلاغه به روشني دريافت مي گردد كه اصل پروا و پروا پيشگي باعث پيشرفت و شكوفايي فرد عامل رشد و بالندگي خانواده راز ترقي و صعود جامعه و رمز پويندگي و پايندگي تمدن هاست ; چرا كه تقوا به گونه اي كه وصف شد از سويي در فرد و جامعه موجب احساس مسئوليت در انجام شايسته امور و تدبير شئون و رعايت حقوق ديگران مي گردد و از دگر سو آنها را از شكستن مرزهاي مقررات و قوانين عادلانه و انساني باز مي دارد.
تقوا از سويي باعث شكوفايي استعدادها و توانايي ها و فزوني آگاهي ها دانش ها بينش ها و ژرف نگري ها مي گردد و به انسان قدرت شناخت مي دهد و از دگر سو او را در سركوبي شيطان و نيروي اهريمني ياري مي رساند.
همچين تقوا از سويي به انسان و جامعه انساني ثبات پايداري پايمردي و شكيبايي در برابر وسوسه ها و مشكلات مي دهد و از دگر سو آنان را در بهره وري بهينه از امكانات و منابع و ذخاير ياري مي رساند.
تقوا و پروا پيشگي همچنين از سويي شادابي طراوت شور و شوق اميد و ايمان روحيه استقلال طلبانه و آزادمنشانه و اعتماد به نفس مي دهد تا همه موانع رشد و ترقي را از سر راه كنار زند و از دگر سو مهر و رحمت بي پايان خدا و هماهنگي و همراهي ناچيزترين ذرات تا عظيم ترين كهكشان ها را يار و همراه انسان مي سازد.
علي (ع ) در اين مورد مي فرمايند : « فان تقوي الله مفتاح سداد و ذخيره معاد و عتق من كل ملكه و نجاه من كل هلكه بها ينجح الطالب و ينجو الهارب و تنال الرغائب ... »
« هان اي مردم راستي كه پرواي از خدا كليد گشايش هر دري است و ذخيره گرانبهاي سراي آخرت و وسيله آزادي از هر نوع بردگي و اسارت و سبب نجات از هر نابودي و هلاكت . در پرتو تقوا جويندگان رشد و تكامل به پيروزي بال مي گشايند و فراريان از بدبختي و نگونساري و انحطاط نجات مي يابند و هدفمندان و هدفداران و جامعه هاي جوياي رشد و كمال به هر هدف و آرزوي بلندي اوج مي گيرند. »
و باز روشنگري مي كند كه :
ذمتي بما اقول رهينه و انا به زعيم ان من صرحت له العبر عما بين يديه من المثلات حجزته التقوي عن تقحم الشبهات ...
جانم در گرو سخني است كه مي گويم و خود ضامن آن هستم بي گمان آن جامعه و مردمي كه از عملكرد پيشينيان و پيامدهاي دردناك و نابودكننده آن عبرت آموزند پرواي از خدا آنان را از فرو رفتن در ستم و گناه و كردارهاي ناشايسته و بدبختي زا باز مي دارد...
مردم ! به هوش باشيد كه گناهان و زشتي ها و عملكرد بيدادگرانه به سان مركب هاي سركش و لجام گسيخته اي هستند كه ظالمان و گناهكاران بر آنها نشسته اند و به قعر دوزخ و نگونسازي سرنگونشان خواهند كرد; چرا كه اين خاصيت گريزناپذير ستم و گناه است كه از هر گناه و زشتي زشتي و بيدادي ديگر پديد مي آيد...
اما پرواي از خدا به سان مركب هاي آرام و راهواري هستند كه صاحبانشان بر آنها نشسته و زمام آنها را در دست دارند و آنان را تا دل بهشت پيش مي برند.
و اعلان مي نمايد كه : « فمن اخذ بالتقوي عزبت عنه الشدائد ... و وبلت عليه البركه بعد ارذاذها. »
« پس آن كس كه به دامن تقوا چنگ زند فشارها و سختي هايي كه به او نزديك شده اند دور گردند و تلخي ها شيرين موج هاي متراكم ناراحتي ها از هم گشوده و مشكلات پياپي و خسته كننده آسان شوند. شكوه و عظمت و بزرگي از دست رفته به سان دانه هاي درشت باران بر او فرو بارند و مهر و رحمت گسسته خدا از او دگرباره شامل حالش گردد نعمت ها پس از فرو نشستن به جوشش آيند و بركات كم شده به فراواني و گستردگي بر او ببارند. »
و روشنگري مي فرمايند كه : « الا' فصونوه 'ا و تصونوا به ا »
پروا را پاس داريد و به وسيله آن و در پناه آن براي خود و جامعه و دنياي خود معنويت و آسيب ناپذيري پديد آوريد »
آن حضرت هنگام بدرقه يكي از ياران خود ـ ابوذر غفاري ـ كه به جرم نظارت بر عملكرد دولت فرمان تبعيدش صادر شده و همگان به قطع رابطه با او دستور يافته بودند ضمن بدرقه آن آزاده آواره فرمود :
« يا اباذر! انك غضبت لله فارج من غضبت له ... و لو ان السماوات و الارضين كانتا علي عبد رتقا ثم اتقي الله لجعل الله منهم 'ا مخرجالله »
« هان اي اباذر! تو به خاطر خدا استبداد و انحصار خشم گرفتي و انتقاد كردي پس به همان قدرتي كه به خاطر خشنودي او خشم گرفتي اميد بند...
اين دنياداران از خيرخواهي و حق گويي و نقد و نظارت تو بر قدرت و دولت از دنيايشان ترسيدند اما تو از دين و تقواي خود از آن ها دوري جستي و ترسيدي ... اگر دروازه هاي آسمان ها و زمين ها بر روي فرد و جامعه اي بسته شود اما آن فرد و جامعه از خدا پروا كنند و بر اساس احساس مسئوليت عمل نمايند خداوند راهي براي آنان خواهد گشود... »
و در خطبه اي ديگر مي فرمايند : « اوصيكم عبادالله بتقوي الله فانها الزمام و القوام ...
هان اي بندگان خدا! شما را به تقوا و احساس مسئوليت سفارش مي كنم ; چرا كه پرواي از خدا زمام كارهاي شايسته و خداپسندانه و اساس و قوام زندگي سعادتمندانه است .
از اين رو به اطمينان آورترين رشته ها و پيوندهاي تقوا چنگ زنيد و به پرواي حقيقي آراسته گرديد تا شما را به سرمنزل آرامش و امنيت خاطر و به منزلگاه هاي گسترده و توسعه يافته و دژهاي استوار و تسخيرناپذير و دنياي عزت و سرفرازي و شكوه برساند »
و نيز مي فرمايند : « اعلموا عبادالله ان التقوي دار حصن عزيز »
بندگان خدا! بدانيد كه پرواي واقعي خانه و سرايي است به سان دژهاي استوار...
و در جاي ديگر مي فرمايند : « و اعلموا انه من يتق الله يجعل له مخرجا من الفتن و نورا من الظلم ... »
« مردم ! بدانيد آن فرد و جامعه اي كه تقوا پيشه سازدو مسئولانه رفتار كند خدا براي رهايي از فتنه ها وگرفتاري ها راهي برايش مي گشايد و در دل ظلمت ها نوري برايش قرار مي دهد و او را در آنچه دوست مي دارد ماندگاري مي بخشد... »
با اين بيان معلوم شد كه از ديدگاه نهج البلاغه اصل تقوا و آراستگي بايسته و شايسته به صفت پرواپيشگي در همه ابعاد و صحنه هاي زندگي يكي از علل اساسي پيروزي ها كاميابي ها و سرفرازي هاست و اين اصلي است قطعي و تخلف ناپذير.
ممكن است گاه به دليل برخي كاستي ها و ناخالصي ها يا برخي موانع سهمگين بر سر راه اين پيروزي سريع و پر شتاب پديد نيايد اما به هر حال پيروزي و شكوفايي و پيشرفت جامعه هاي آراسته به پروا و تقواي شايسته و واقعي حكم قطعي و محتوم خداوند و راز صعود و ترقي جامعه هاست . و اين واقعيتي است كه علاوه بر نهج البلاغه انبوه آيات قرآني و تجربه هاي تاريخي نيز بر آن گواهي مي دهند.