نگاهي موشكافانه به عمليات والفجر هشت (فتح فاو)
در دوران دفاع مقدس نبردهاي بسياري به منظور بيرون راندن ارتش متجاوز بعثي عراق از سرزمين هاي اشغالي ايران و نيز براي ايجاد فشار نظامي بر قواي دشمن جهت پايان دادن به جنگ تحميلي انجام شده است . برخي از اين نبردها در ادامه تلاش براي دفع تجاوز قواي ارتش بعثي در خاك دشمن متجاوز صورت گرفته است . يكي از عمليات هاي بسيار مهم هم از نظر تعيين راهبرد عملياتي مناسب و هم از نظر بكارگيري تكنيك ها و تاكتيك هاي اجرايي بسيار دقيق و همچنين ارزش تعيين كننده سياسي و نظامي عمليات حمله قواي اسلام به شبه جزيره فاو در خاك عراق در بهمن ماه سال 1364 بوده است . طبيعتا طرح ريزي چنين عملياتي و نيز ساير نبردهايي كه در سرزمين دشمن به وقوع پيوسته است براي فتح نظامي كشور عراق نبوده بلكه هدف اساسي آنها رساندن دشمن به نقطه اي بوده است كه از ادامه تحميل جنگ بر ايران پشيمان گشته و در آينده نيز تصور انجام چنين اقداماتي را در ذهن خود نپروراند. مي توان گفت نبردها و عمليات انجام شده در دوران دفاع مقدس همگي بر پايه تدبير ابتكار تفكر و محاسبات بسيار دقيق و كارشناسانه انجام و به ثمر رسيده است . در اين ميان جنگ فاو كه همزمان با ايام سالگرد پيروزي انقلاب اسلامي صورت پذيرفت از ويژگي هاي افزون تري در ابعاد برنامه ريزي طرح ريزي مانور ايجاد هماهنگي هاي لازم در بين يگانهاي رزمي عمل كننده رعايت حفاظت اطلاعات به منظور غافلگير كردن دشمن ظهور انعطاف پذيري در يگانهاي مانوري سپاه و نيز حماسه آفريني هاي فراوان در جهت انجام هرچه بهتر آن برخوردار بوده است به گونه اي كه در آن زمان اعجاب بسياري از كارشناسان نظامي جهان را برانگيخت .
پس از پيروزي رزمندگان اسلام در عمليات والفجر 8 كه 75 روز به طول انجاميد بسياري از كساني كه با مسائل جنگ و درگيري هاي نظامي در جهان آشنا بوده اندو دستي در نبردهاي مختلف داشته اند درپي يافتن جزئيات نحوه طراحي و چگونگي اجراي اين عمليات بودند. ازجمله گفته مي شود آقاي حافظ اسد رئيس جمهور فقيد سوريه پس از اجراي اين عمليات از وزير امور خارجه وقت ايران خواسته است كه چگونگي خلاقيت هاي انجام شده براي طراحي اين عمليات و تاكتيك هاي به كار رفته به منظور تسلط بر دشمن را براي ايشان توضيح دهد. رئيس جمهور سوريه كه كشورش هميشه در معرض تهديد رژيم اسرائيل قرار داشته است تمايل داشت تا نحوه برنامه ريزي و طراحي سخت ترين عمليات ايران را در شرايط نابرابر دريابد. شايد علت تمايل او به اطلاع از جزئيات عمليات تصرف شهر بندري فاو اين بوده است كه كشور سوريه حدود 40 سال است بخشي از سرزمين خود را در منطقه بلندي هاي جولان بر اثر تجاوز ارتش اسرائيل به آن كشور از دست داده و هنوز راه حلي نظامي براي بيرون راندن صهيونيست ها از خاك خود نيافته است و تمام راه حل هاي سياسي نيز تاكنون منجر به موفقيت نشده است .
به هرحال عمليات والفجر 8 را از ابعاد مختلف و از زواياي گوناگون مي توان مورد بررسي و ارزيابي قرار داد و به تبيين انديشه ها و تلاش هاي به كار رفته در آن پرداخت . آنچه اين نوشته به آن مي پردازد نگاهي به مطالعات و تدابير انجام شده براي طراحي و انجام اين نبرد طولاني و پيروز است .
مهم ترين مسئله پيش از انجام عمليات والفجر 8 انتخاب منطقه مثلث فاو براي اين نبرد بوده است . اكثر طراحان و برنامه ريزان جنگ منطقه فاو تا راس البيشه را به دليل شرايط سخت آن و ابهام در نحوه پشتيباني از يگانه هاي مانوري در حين انجام نبرد براي انجام عمليات نظامي گسترده پيشنهاد نمي كردند. به همين دليل بسياري از فرماندهان باتجربه دوران دفاع مقدس بعد از قطعي شدن طرح اين عمليات در پذيرفتن مسئوليت براي انجام آن تمايلي نشان ندادند و فرماندهي سپاه نيز از ساير فرماندهان با انگيزه اي كه انجام عمليات در منطقه را موثر و موفق مي دانستند بهره برد. لذا در روزهاي اول نبرد جاي برخي از يگان هاي قدرتمند سپاه و فرماندهان خوش نام آنان در اين منطقه عملياتي خالي بود.
منطقه فاو سرزميني مثلثي شكل بود كه از سه طرف در محاصره درياي خليج فارس رودخانه اروند و خور عبدالله قرار داشت و از يك سو هم به خاك دشمن در جنوب شرقي بصره متصل بود. حمله به اين منطقه باتلاقي مستلزم عبور از رودخانه عريض و پر تلاطم اروند بود كه دشمن بر ساحل آن انواع استحكامات و موانع غير قابل نفوذ از جمله ميلگردهاي خورشيدي را برپا نموده بود به طوري كه حتي تك نفرات غواص هم نتوانند به آن نزديك شوند. از طرفي هجوم هزاران رزمنده به اين منطقه باتلاقي ـ با فرض عبور موفق از اروند رود ـ نياز به تداركات و پشتيباني هاي پيوسته پس از آغاز عمليات داشت كه مي بايست از طريق جاده متصل به خشكي انجام مي شد. از سوي ديگر عقبه نيروهاي عمل كننده نيز از وضعيت مناسبي برخوردار نبود زيرا آنها نيز از يك طرف در محاصره رودخانه هاي اروند بهمن شير و كارون بودند و از سوي ديگر منطقه تجمع يگان هاي مانوري به ناچار در سرزمين باتلاقي جزيره آبادان تعيين شده بود كه تردد در اين ناحيه نيز فقط از طريق جاده ها و سيل بندهاي موجود در بين باتلاق هاي منطقه امكان پذير مي شد. ولي با همه اين مشكلات تصرف منطقه فاو ارزش نظامي سياسي و نيز رواني بالايي داشت و حضور رزمندگان اسلام در آن ناحيه مي توانست فشار عظيمي را بر دشمن بعثي وارد آورد و راهي به سوي پايان جنگ تحميلي براي مسئولين كشور باز نمايد.
اصولا يكي از اهداف عمليات فاو در آن زمان تصرف يك منطقه استراتژيك از سرزمين دشمن به منظور كسب امتياز نظامي و سياسي برتر نسبت به دشمن براي رساندن صدام به نقطه تسليم بود.
اين منطقه تنها راه ارتباطي عراق با درياي آزاد است و دو بندر مهم عراق « بصره و ام القصر » در انتهاي اين ناحيه قرار گرفته اند. اين دو بندر از طريق رودخانه اروند و خور عبدالله كه در دو طرف شبه جزيره فاو قرار دارد با خليج فارس ارتباط مي يابند. تسلط بر اين منطقه نفتي به معني قطع ارتباط عراق با دريا و تسلط كامل بر اروندرود بود. اروند رود نيز تنها آبراه حياتي و استراتژيكي مهمي است كه بعثي هاي عراق ادعاي مالكيت و تسلط بر آن را داشتند و مي خواستند كه نام آن را در نقشه هاي جغرافيايي با عنوان شط العرب به چاپ برسانند. لذا ناكامي در اين منطقه براي سردمداران بعثي و ديكتاتور عراق فشار رواني و سياسي شكننده اي را براي رژيم بعثي ايجاد مي نمود. در آن زمان ارتش دشمن با حضور در منطقه فاو توانسته بود بر دامنه ناامني هاي خود در خليج فارس به صورتي فزاينده بيافزايد. آبراه خور موسي را براي تردد كشتي ها به مقصد بندر امام خميني ( ره ) HY بعثي ها توانسته بودند با كمك موشك هاي ساحل به درياي 2 ناامن نمايند و بزرگ ترين بندر وارداتي ايران در آن هنگام را از كارايي لازم بياندازند. آنها با پرتاب بيش از نود موشك در خور موسي خسارات زيادي را به كاروان كشتي هاي ايران در شمال خليج فارس وارد نمودند.حضور رزمندگان اسلام در منطقه راس البيشه مي توانست تا حد زيادي از روند بروز ناامني در خليج فارس كه از سوي حكومت عراق در حال افزايش بود بكاهد و به گسترش امنيت تردد كشتي ها در خليج فارس كمك شاياني بنمايد . بنابراين ابتكار مهم تصميم گيري نظامي در سال 1364 تعيين مثلث فاو به عنوان منطقه عملياتي جديد ايران در آن زمان بود كه اهميت بسيار زيادي هم براي دشمن و هم براي جمهوري اسلامي ايران داشت . ابتكار ديگر به كار گيري شيوه ها و تاكتيك هاي جديدي براي انجام اين عمليات بوسيله يگان هايي بود كه تاكنون در چنين سرزميني و حتي شبيه به آن منطقه نجنگيده بودند. « چگونگي عبور از رودخانه عريض اروند » به گونه اي كه دشمن متوجه حركت رزمندگان غواص در آب هاي پر تلاطم و پر جوش و خروش رودخانه نشود « چگونگي شكستن خط اول دشمن و پاكسازي آن » در ساحل دور اروند رود « چگونگي جنگ در نخلستان هاي پوشيده از درخت خرما و نيزارها و نهرهاي منشعب از اروند » ـكه زمين را باتلاقي و تردد در آن را سخت مي نمودـ « چگونگي جنگيدن در شهر فاو » « چگونگي تعيين خط نهايي پيشروي » « چگونگي مقاومت در برابر پاتك هاي دشمن بعد از تثبيت منطقه عملياتي » « چگونگي پشتيباني و كمك رساني به ده ها هزار رزمنده در حال نبرد » و نيز « امكانات مورد نياز » و « چگونگي تخليه مجروحين احتمالي » از منطقه محاصره شده از سمت دريا و از سوي دشمن همگي از نكات و مسائلي بودند كه بايستي در طرح ريزي عمليات مورد توجه جدي قرار مي گرفتند. از سوي ديگر قبل از آغاز انجام عمليات بايستي فرماندهان عالي قرارگاه مركزي از عملي شدن تاكتيك ها براي حصول به آنها اطمينان حاصل مي كردند. اين مسائل همگي نياز به توسعه تاكتيك هاي رزمي و استفاده از خلاقيت هاي تازه براي نيل به موفقيت داشت . تجربه جنگ به فرماندهان سپاه پاسداران انقلاب اسلامي كه برنامه ريزي طراحي و اجراي اين عمليات را بر عهده داشتند اين توانايي را بخشيده بود تا براي حل همه اين چالش ها و مسائل راه كارهاي تاكتيكي نويني بيابند و از شيوه هايي كه دشمن تا آن زمان حتي به آنها فكر هم نكرده بود استفاده نمايند.
براي عبور از اروند رود مقرر شد همه يگان ها غواص هايي را آموزش دهند تا بتوانند در « سكوت كامل » و « با سرعت عمل لازم » و در « تاريكي شب » از اين رودخانه خروشان عبور كرده و بدون شليك گلوله اي خود را به خط اول دشمن رسانده و آن را تصرف و پاكسازي نمايند. براي انجام عمليات « هجوم اصلي و انتقال عمده قوا » نيز همه لشكرها و تيپ هاي مانوري سپاه موظف شدند خود را به « يگان دريايي » مجهز نموده و آموزش هاي شنا و قايقراني و اسكله سازي و ساحل شناسي را فرا گيرند و با تكيه بر شناورهاي در اختيار يگان خود را پشتيباني نمايند. براي تدارك نيروها و ارتباط با عقبه يگان ها نيز بنا براين شد كه مهندسين متخصص و باتجربه جهاد سازندگي و سپاه پاسداران كار طراحي « پل هاي لوله اي و شناور » را بر عهده گيرند و بلافاصله پس از تصرف ساحل دور و خط اول دشمن نسبت به نصب آنها بر روي رودخانه اقدام نمايند به گونه اي كه نصب پل ها مانعي براي جريان طبيعي آب اروند ايجاد نكند. طراحي و احداث پل هاي بعثت و فجر حاصل اين تلاش گسترده و فوق العاده بود.

انسان هاي بزرگي براي طراحي و نصب اين پل ها به صورت شبانه روزي تلاش مي كردند. نام مهندس بهروز شريف و مهندس حميد سليمي كه در اين عمليات اقدامات مهندسي زيادي را انجام دادند فراموش نخواهد شد البته حميد سليمي در اثناي اين عمليات به شهادت رسيد و مهندس شريف هم بعدها به لقا الله پيوست . به منظور مقاومت در برابر پاتك هاي دشمن نيز علاوه بر توسل به عنايات خداوند بزرگ از حضور انسان هاي شجاع و شهادت طلب بسيجي براي مايوس كردن دشمن بهره گيري شد كه به همراه فرماندهان شجاع و حماسه آفرين خود توانستند دشمن را از بازپس گيري منطقه فاو بازدارند و 75 روز جنگ مداوم را زير بمباران شديد سلاح هاي شيميايي در سرزمين دشمن پيروزمندانه ادامه دهند.
ابتكار مهم ديگر چگونگي انتخاب يگان هاي مانوري از بين لشكرها و تيپ هاي سپاه پاسداران انقلاب اسلامي بود. واحدهايي كه فرماندهان آنها به انجام موفقيت آميز اين عمليات ايمان داشته باشند و بتوانند به گونه اي سريع با سازماندهي كارآمد و انعطاف لازم نيازهاي عمليات را در ساختارهاي سازماني خود بوجود آورند. شناخت دقيق روحيه فرماندهان مسئولين و نيز يگان هاي مناسب از سوي فرمانده وقت كل سپاه كه طراح مبتكر آفريننده و مجري اين عمليات بود باعث شد كه او در انتخاب يگان هاي عملياتي ابتكار ويژه اي را به خرج دهد و واحدهايي را به عنوان يگان هاي خط شكن انتخاب نمايد كه براي دشمن كمتر تصور آن مي رفت .
مسئله مهم ديگر گسترش و آرايش واحدهاي توپخانه و چگونگي استفاده از آتش هاي برد بلند براي دفع پاتك هاي دشمن و كمك به پيشروي يگان هاي عمل كننده در طول نبرد بود. گسترش سازمان رزم توپخانه در منطقه عمليات قبل از آغاز نبرد فاو به گونه اي كه دشمن متوجه حضور انبوه آن نشود نيز از تدابير مهمي بود كه با رعايت كامل اصول غافلگيري از سوي شهيد بزرگوار فرمانده توپخانه سپاه حسن شفيع زاده و ساير همرزمانش صورت گرفت و طرح آتشي تهيه شد كه كارايي خود را بخصوص هنگام تلاش هاي دشمن براي بازپس گيري منطقه به اثبات رساند.
براي مقابله با حجم انبوه بمباران دشمن نيز علاوه بر استفاده از توپ خانه پدافند هوايي قرارگاه پدافند خاتم الانبيا(ص ) يك سايت موشكي هاگ را در ميان نخل هاي جزيره آبادان مستقر نمود كه توانست ده ها فروند از هواپيماهاي دشمن را مورد هدف قرار دهد.
گرچه دشمن در اين عمليات گسترده ترين تهاجم با سلاح هاي شيميايي را عليه رزمندگان حماسه آفرين انجام داد و بيش از سه هزار بمب و راكت شيميايي بر سر رزمندگان اسلام فرو ريخت و هزاران نفر از سلحشوران سپاه توحيد را با اين سلاح ها مصدوم نمود تا بتواند آنان را از منطقه عملياتي خارج نمايد ليكن تدابير انديشيده شده از سوي بهداري سپاه پاسداران انقلاب اسلامي و ايجاد حمام هاي شست و شو و استفاده از وسايل مختلف براي مقابله با سلاح شيميايي دشمن ازجمله واگذاري ماسك و چفيه به همه رزمندگان كه موجب كاهش تنفس مواد شيميايي دشمن مي شد موجب گرديد كه حمايت هاي وسيع آمريكا و اروپا در تجهيز عراق به جنگ افزارهاي شيميايي و ميكروبي نتواند عزم رزمندگان دلير را براي مقابله با ارتش متجاوز بعث دچار ترديد و سستي نمايد.
در مجموع نبرد فاو كه در 20 بهمن سال 1364 با اسم رمز مقدس « يا فاطمه الزهرا(س ) » آغاز شد حاصل تفكر انديشه و ايثار فرماندهان بزرگي است كه در مكتب خميني كبير پرورش يافته و توانستند به همراه رزمندگاني كه عشق و وفاداري به امام امت تنها انگيزه حضور آنان در ميادين نبرد بود بزرگ ترين حماسه تاريخ ايران را بيا فرينند.
سالگرد انجام اين نبرد به ياد ماندني و ياد شهداي سرافراز و هميشه جاويد آن و امام شهيدان گرامي باد.
دكتر حسين علايي
حافظ اسد رئيس جمهور فقيد سوريه پس از اجراي اين عمليات از وزير امور خارجه وقت ايران خواسته است كه چگونگي خلاقيت هاي انجام شده براي طراحي اين عمليات و تاكتيك هاي به كار رفته به منظور تسلط بر دشمن را براي ايشان توضيح دهد
اكثر طراحان و برنامه ريزان جنگ منطقه فاو تا راس البيشه را به دليل شرايط سخت آن و ابهام در نحوه پشتيباني از يگان هاي مانوري در حين انجام نبرد براي انجام عمليات نظامي گسترده پيشنهاد نمي كردند
نبرد فاو كه در 20 بهمن سال 1364 با اسم رمز مقدس « يا فاطمه الزهرا(س ) » آغاز شد حاصل تفكر انديشه و ايثار فرماندهان بزرگي است كه در مكتب خميني كبير پرورش يافته و توانستند به همراه رزمندگاني كه عشق و وفاداري به امام امت تنها انگيزه حضور آنان در ميادين نبرد بود بزرگ ترين حماسه تاريخ ايران را بيافرينند