نامه پژوهش فرهنگي
شماره دوم و سوم از دوره سوم از دوره سوم فصلنامه تحقيقات فرهنگي « نامه پژوهش فرهنگي » با عناوين زير از سوي پژوهشگاه فرهنگ و هنر و ارتباطات منتشر شده است : ابعاد مساله معنا از ديدگاه فلسفي تحول تاريخي مفاهيم ديالكتيك و معنا آشنايي با مكاتب معناشناسي معاصر مطالعه معنا در سنت اسلامي تصوير اسلام به روايت كاريكاتورهاي غربي بعد از 11 سپتامبر تزيينات كتيبه اي مسجد جامع قزوين نقش وجوهات شرعي در تامين اجتماعي مقايسه ارزش هاي مذهبي دو نسل جديد و پيشين در ايران و تعدادي عناوين ديگر.
در ذيل بخشي از مقاله تصوير اسلام به روايات كاريكاتورهاي غربي بعد از 11 سپتامبر و همچنين بخشي از مقاله نقش وجوهات شرعي در تامين اجتماعي را براي بهره برداري خوانندگان درج مي كنيم .
آنچه در كاريكاتورهاي غربي از اسلام به خوبي مشخص است ارائه تصويري از اسلام در حكم دشمن و نافي ارزش هاي تمدني غرب است كه مي توان آن را چارچوب نظام تفكر امروزين غرب دانست . براساس تئوري هاي تبليغات « عمليات رواني همان جنگ كلمه و عقيده است خواه به صورت مخفي آشكار شفاهي و يا كتبي باشد اساس سلاحي است كه به انسان و عقل او توجه دارد و هرگاه امكان برقراري ارتباط عاطفي را داشته باشد مي تواند به اعماق او نفوذ كند »
انگاره سازي رسانه اي اساسا ساحت تفاهم ميان تمدني و ميان فرهنگي را كدر ساخته است . زيرا شيوه هاي رسانه ها در خدمت خلق ذهنيتي تبعيض آميز و منفي نگر بوده است . بطوري كه بخش مهمي از نگرش ملت ها و تمدن ها را به يكديگر انگاره سازان جهاني يعني رسانه هاي ملي و بين المللي ايجاد كرده اند. به نظر مي رسد كاريكاتورهاي غربي نيز در چارچوب نظام فكري حاكم بر غرب طراحي شده اند و عمل مي كنند. در كاريكاتورهاي غربي كليشه هاي جا افتاده از مسلمانان در غرب به انواع گوناگون به چشم مي خورد به گونه اي كه براي مثال مسلمانان همگي در اين كاريكاتورها افرادي هستند كه در پوشش خود هنوز لباس هاي خاص روستاييان را به تن دارند و هيچ مظهري از تمدن جديد در اين كاريكاتورها ديده نمي شود. انگاره سازي مطبوعات و رسانه ها به ويژه رسانه هاي غربي در طي سده هاي اخير ملت ها و دولت ها را از شناخت واقعي و درك يكديگر بازداشته و نگاه آن ها را به هم بغض آلود و كينه جو كرده است ; گو اينكه انديشه هاي ساموئل هانتينگتون علاوه بر تشكيل زيربناي فعاليت هاي سياسي در غرب وجوه ارتباطي و رسانه اي را نيز در برگرفته است . او مي گويد : « اگر بربرها وجود خارجي ندارند بايد در پي خلق آن ها باشيم . جهان در مفاهيم متضاد بهتر درك مي شود. همسازي طبيعي توهم خطرناكي است . » امروز اين بربرها براي جهان غرب مسلمانان اند. در دنياي غرب رسانه ها همواره نظريات خود را درباره اسلام منتشر مي كنند و به دليل تاثير بسيار زياد اين رسانه ها اين نگاه كليشه اي غرب به اسلام گسترش بيشتري يافته است . در كاريكاتورهاي غربي به تبع همين نگاه كليشه اي اسلام با چهره اي خشن تروريسم بدوي و ناقض حقوق بشر معرفي شده است و يافته هاي تحقيق نشان مي دهد كه تفاوت چنداني ميان كاريكاتورهاي نشريات و سايت ها وجود ندارد.
كاريكاتورهاي غربي مانند ديگر رسانه هاي غربي اسلام را در خلال جنگ ها و زدوخوردهاي مسلمانان به بينندگان خود معرفي مي كنند; گو اينكه شمشير يا بمب جز لاينفكي از زندگي مسلمانان به شمار مي رود.
يكي از مقولات و انگاره هاي مطرح در كاريكاتورها اسلام افراطي است كه در 31 درصد كاريكاتورها بر آن تاكيد شده است . به نظر مي رسد اين انگاره براساس تفكيك هميشگي است كه رسانه هاي غربي همواره از مسلمانان انجام مي دهند; به گونه اي كه اسلام گرايان افراطي بخشي از جامعه اسلامي اند كه سرستيز با جامعه غربي را دارند. البته اين دسته همان گروه ها و كشورهايي اند كه در مقابل غرب و ارزش هاي حاكم غربي قرار دارند.
البته بسياري از رسانه ها و از جمله كاريكاتورهاي غربي اسلام را مجموعه اي كاملا واحد از جوامع و نيروهايي مي بينند كه متفاوت و حتي متخاصم با تماميت غرب مسيحي يا سكولار و حتي ليبرال و دمكرات است . اين تماميت بيني در اثر برخي اظهارنظرهاي بعضي مسلمانان طرفدار رويارويي كه بر وحدت و يكپارچگي « امت » اسلام در معناي سياسي و مذهبي آن تاكيد دارند تقويت شده است .
به نظر مي رسد كاريكاتوريست هاي رسانه هاي غربي كه اذهان آن ها بارور از گفتمان و ايدئولوژي شرق شناسي (در حكم نظام بازنمايي شرق در غرب ) است علاوه بر تاثيرپذيري از ايدئولوژي و گفتمان مسلط در نظام معرفتي غرب در باز توليد آن ايدئولوژي و گفتمان و نهايتا باز توليد و استمرار مناسبات فرادستي و فرودستي و رابطه آقا و بندگي بين المللي و جهاني عمل مي كنند رسانه ها به طور عموم همان ديدگاه نخبگان قدرت را برمي گزينند و درصدد مشروعيت بخشي به سلطه آنان برمي آيند اين موضوع در ديدگاه رسانه ها در باره روابط بين المللي كه بين كشورها و مناطق جغرافيايي برقرار است صحت دارد.
با وجود تقابل ها اختلاف نظرها جنجال ها و تفاوت خط مشي ها در مهار افكار عمومي و رفتار اجتماعي رسانه هاي غربي و ازجمله كاريكاتوريست ها با لذات در ايجاد اجتماع عقيدتي كه قدرت نخبگان و فرادستان را حفظ مي كند سهيم اند. آن اجماع نيز يعني سلطه مردانه اقليت كوچك سفيدپوست كشورهاي شمال (غرب ) بر اكثريت بزرگ مردمان غيرغربي غيرسفيدپوست زنان طبقات پايين فقير يا « ديگراني » كه به هر دليل « غريبه » محسوب مي شوند. بازنمايي همين نوع سلطه نخبگان تقريبا همه ساختارها و تدابير توليد رسانه اي را توضيح مي دهد و آشكار مي كند « عمل رسانه ها » بازنمايي امور پنهان و نهفته يا باورها و ايدئولوژي ها و گفتمان هاست اما به منظور حفظ و تامين اجماع و تظاهر به انتخاب « آزاد » فعاليت هايش را پوشيده نگه مي دارد يا ارزش ها و ساختارهاي بنيادين را پنهان مي سازد. ساختارهاي بنيادين همان ايدئولوژي ها و گفتمان هايي اند كه پنهان مي مانند و درست و صحيح فرض مي شوند. به بيان ديك هبدايج آن ها در گفتار روزمره و در قالب عقل سليم اشاعه مي يابند. از اين ديدگاه « سياست خارجي » دولت هاي غربي بر شيوه هاي بازنمايي كننده اي استوار است كه « ديگران » را به گونه اي متمايز از « ما » برمي سازد و سلطه « ما » (غرب ) بر « آن ها » « شرق » را باز تولدي مي كند.
براين اساسا اجراي نظم جهاني نظامي اقتصادي و سياسي طراحي شده از سوي غرب به اين بحث يا استدلال وابسته است كه ارزش هاي متمايز غربي وجود دارند كه مشخصه جهان متحدان اند و بايد از آن ها در برابر « ديگراني » كه تهديد محسوب مي شوند دفاع كرد. تا اينجا جهان اسلام و به ويژه شيوه زندگي آن با غرب دموكراتيك و به اصطلاح كثرت گرا در تعارض است و تا حد يك نظام ايدئولوژيكي ضددموكراتيك دگماتيك و يكپارچه تقليل يا تحويل مي يابد. درنتيجه شيوه زندگي « ديگر شرقي » را نمي توان گزينه اي معتبر براي جهان متصور شد.
درباره رابطه ميان پديده اسلام هراسي و كاريكاتورهاي غربي مدركي دال بر اينكه كاريكاتورها مستقيما به اسلام هراسي منجر شوند. وجود ندارد; اما با دقت و مضامين كاريكاتورها اين نكته اثبات پذير است كه كاريكاتورهاي غربي با همان كليشه ها و انگاره ها ترس خود را از اسلام بيان مي كنند; تصويري نمايشي از اسلام رسانه اي كه يكي از متداول ترين منابع اسلام هراسي در غرب محسوب مي شود. نمي توان كاريكاتورها را عامل مستقيم اسلام هراسي در غرب دانست اما كاريكاتورها به واسطه اشاعه باورهاي نادرست درباره اسلام و پيروان آن عامل اشاعه تبعيض آميز اسلام هراسي در جامعه جهاني محسوب مي شوند; گو اينكه ترس خود از اسلام و مسلمانان در كاريكتوريست هاي غربي وجود دارد كه آن را در طرح هاي خود آشكار مي سازند.
نقش وجوهات شرعي در تامين اجتماعي
در گذشته تعريف محدود از امنيت وظايف حكومت را به حفاظت از مردم در مقابل تجاوز بيگانگان و راهزنان محدود مي ساخت . اما تعريف موسع از امنيت امروزه وظايف حكومت را در تامين حداقل امكانات در همه حوزه ها گسترش داده است تا افراد فارغ از جنس نژاد رنگ و گرايش خود بتوانند با طيب خاطر زندگي مسالمت آميزي داشته باشند. تحقق اين امنيت براي شهروندان در سايه حكومت ديني كه هم از اسلاميت و هم از جمهوريت بهره مي برد هم سهل و هم دشوار است . دشواري آن ناشي از مسئوليت سنگين مربوط به دين و دنياي مردم و سهولت آن حاصل فرصت هاي متعدد و غني بوده است كه در اختيار حكومت قرار مي دهد تا از فرصت غني بيرون آمده از دل انديشه ديني بتوان گره كور مهم ترين معضل و محوري ترين موضوع امنيت جامعه يعني رفاه اجتماعي را گشود. گسترش مشكلات فزاينده قشرهاي كم درآمد با افزايش شكاف بين فقر و غنا مستلزم نگاه جديدي است تا از منظري ديگر به اين مشكلات نگريست و راهكار نويني را براي حل وفصل آن ها برگزيد. با بررسي منابع و حيات و روايي و برداشت هاي فقهي و تحقيقات ميداني مي توان زاويه جديدي را براي پرداختن به اين موضوع گشود و صورت مسئله را از ملاحظات سياسي و اجتماعي و يا حس نوع دوستي به سمت حق و حقوق افراد در حوزه عمومي سوق داد تا افراد به سطح قابل قبولي از تامين اجتماعي حتي بدون حاجت به كار در جامعه برخوردار باشند. در حكومت اسلامي علاوه بر قوانين موضوعه و پشتوانه هاي اخلاقي بستري بسيار مهم و موثر تحت عنوان ارزش هاي اعتقادي وجود دارد كه در رعايت و تامين حقوق حاجتمندان جامعه نقش كليدي خواهد داشت و نه تنها هيچ گونه تضاد و تناقضي با بخش هاي مثبت بازار ندارد بلكه نگاه اسلام به فعاليت هاي اقتصادي افراد نكته بسيار ظريفي دارد كه عدالت به معناي واقعي در آن تبلور مي يابد. زيرا منابع حاصل از وجوهات شرعي كه ناشي از سهم افراد در منابع عمومي است همراه با درآمد به دست آمده از فعاليت خود آن ها زمينه ادغام اجتماعي را هرچه بهتر فراهم مي سازد. منابع عمومي در همه سطوح از نظر اسلام متعلق به همه افراد جامعه است . آن هايي كه از اين فرصت عمومي بهره اي مي جويند يقينا سهمي از دستاوردشان از آن منابع به ديگر صاحبان آن تعلق خواهد داشت و اين جامعه مسلمان را از جوامع غيرمسلمان كه اين گونه موارد را « مسئله بهره مندي از مزايا بدون پرداخت هزينه » مي دانند كاملا متمايز مي سازد. در چنين جامعه اي كه شهروندانش از دست رنج خويش سهمي را براي قشر كم درآمد در حكم سهمي از عوامل عمومي متعلق به آن ها در خلق درآمد خويش مي بينند و خود را موظف و مكلف به تاديه آن مي دانند مشكل منابع كه از مهم ترين چالش پيش روي نظام رفاهي جهان در اجراي سياست هاي رفاهي است رفع مي شود و هيچ الزامي براي قشر خاصي براي تامين منابع لازم خارج از اداي حق ديگران پديد نمي آيد. پرداخت بي قيدوشرط آن علاوه بر افزايش سطح كمي خدمات كيفيت آن را نيز تحت تاثير قرار مي دهد و خط فقر را در جامعه نسبي و شناور خواهد ساخت تا وضعيت زندگي نيازمندان جامعه را متناسب با رشد توانمندي هاي متمولين آن جامعه ارتقا بخشد; يعني به طور سيستماتيك طبقات پايين تر جامعه را از پويايي كمي و كيفي طبقه بالاي جامعه متاثر سازد تا مايه تعادل و مانع شكاف طبقاتي در جامعه شود. مطالعه ميداني حاضر صحت فرضيه مذكور را در جامعه مورد مطالعه نشان مي دهد و تاييد مي كند كه اگر منابع مالي بالقوه مربوط به وجوهات شرعي شناسايي گردآوري و سازمان دهي شود براي تامين اجتماعي به معناي رفع فقر كفايت مي كند. بديهي است نتايج اين تحقيق مشروط به فروض تحقيق (يعني به صورت قراردادي درآمد مازاد بر خط فقر را مشمول خمس دانستن و صرف آن صرفا در راستاي رفع فقر و نه مصارف ديگر) است و بديهي است با تغيير فروض تحقيق نتايج كمي متفاوت خواهد بود.
در كاريكاتورهاي غربي چنين وانمود مي شود كه اسلام دشمن غرب و نافي ارزش هاي غربي است . از سوي ديگر چنين وانمود مي شود كه مسلمانان فاقد مظاهر تمدن جديد مي باشند و مربوط به قرون گذشته اند
در كاريكاتورهاي غربي مسلمانان را طوري معرفي مي كنند كه گويي شمشير و بمب بخشي لاينفك از زندگي آنان است .