مجيد زندي
بيش از سي سال پيش هنگامي كه در دبستان جدول ضرب كار مي كرديم و معلم ابتدايي با در دست داشتن خط كش چوبي از دانش آموزان مي خواست جدول ضرب را حتما ياد بگيرند. من از جمله دانش آموزاني بودم كه اين درس را خوب ياد گرفته و براي زحمات خود هم مداد پرچمي هديه دريافت كرده بودم !
البته آن روزها كه تازه ماشين حساب به بازار آمده بود برخي از دانش آموزان به جاي فراگيري علم رياضي مي گفتند يادگيري جدول ضرب ديگر قديمي شده و الان ماشين حساب كارهاي ما را راحت كرده است اگر بخواهيم حساب و كتاب كنيم يك ماشين حساب خواهيم خريد! از اين دست دانش آموزان اكنون هم فراوان هستند و حتي آنهايي كه وارد زندگي بزرگسالي شده اند براي ضرب و جمع كردن اعداد دو رقمي نيز چاره اي جز پناه بردن به ماشين حساب ندارند.
اين مساله البته 20 سال بعد در شكل و شمايل ديگري ظاهر شد تا اينكه كامپيوتر به بازار آمد . من مخالف توسعه علم و فناوري و به كارگيري ابزار نوين در جاي خود نيستم ولي آنچه كه امروز درباره كامپيوتر به ويژه در بخش مربوط به استفاده از حافظه كامپيوتر و سايت ها به جاي حافظه تاريخي ملت ها شاهد هستيم بسيار نااميدكننده شده است . تا حدي كه بايد اعتراف كرد در عرصه به كارگيري كامپيوتر نه تنها دانش آموزان كه دانشجويان كشور ما به آدرس اشتباهي رفته اند و كارشان به جايي رسيده كه حتي براي تهيه پايان نامه هاي دانشجويي با استفاده از اطلاعات كامپيوتري تحقيقات تكراري ديگران را با نام نشان جديد به نام خود مي نويسند.
اين وضعيت علاوه بر اينكه دايره ابداع و نوآوري را تنگ كرده توانست به آساني زمينه تحريف تاريخ كشور ما را هم فراهم كند تحريفي كه مي تواند ريشه هاي مدنيت يك ملت را هم زير سئوال ببرد.
البته اين مسايل خارج از استفاده هاي نابجاي اخلاقي از كامپيوتر است كه با خود بحث هاي فراواني به همراه دارد تا حدي كه در خبرها داشتيم به دنبال اطلاع خانواده اي از تماشاي تصاوير مستهجن نوجوان 17 ساله اي از خجالت خودكشي كرد . ولي بحث امروز ما تنها به يكي از موارد استفاده نامناسب از كامپيوتر بازمي گردد كه همانا توجه به هويت علمي و فرهنگي ملت ايران بازمي گردد در حاليكه مي دانيم مراكز اصلي كنترل و ارسال چنين اطلاعاتي در كشوري همچون آمريكا و انگليس قرار دارد و يقينا اين دو كشور مي توانند مغز اطلاعاتي كامپيوتري جهان را در اختيار خود داشته باشند و چنين نيز هست .
چه مي خواهم بگويم اينكه استفاده ناآگاهانه استناد مطلق به مطالب اينترنت و كامپيوتر امروز مي تواند علاوه بر مسايل اجتماعي اقتصادي سياسي به محتواي تاريخ و تمدن ايران هم آسيب وارد سازد نمونه هايي كه اكنون درباره فلسطين و لبنان موضوعات مربوط به عيد نوروز ايران و مسايل مربوط به ثبت آن در يونسكو مسايل مربوط به خليج فارس ايراني يا ترك بودن مولوي حمله اسكندرمقدوني به ايران و تاريخ سياسي دوران معاصر به ويژه درباره رجال دوره پهلوي و دهها و صدها مورد ديگر هر يك از آنها مي تواند موضوعي قابل بررسي باشد كه اكنون در سايت هاي اينترنتي در حدي گسترده در معرض تهديد و تحريف قرار گرفته است .
اين مساله را از آن جهت طرح كردم كه مقداري به خود آئيم و بدانيم چه مي كنيم موضوع چاپ و كتاب و جدول ضرب را هم به اين دليل اعلام كردم كه سازمان ملل در گزارشي اعلام كرد كه دانش آموزان ژاپني هنوز حساب و كتاب خود را با چرتكه فرا مي گيرند اما دانش آموزان جهان سومي به شدت وابسته به ماشين حساب و كامپيوتر شده اند!
البته در اين زمينه فقط كشور ما يا كشورهاي مسلمان دستخوش مشكلات هويتي نيستند امروزه بسياري از فرهنگ ها تاريخ ها و زبان هاي زنده دنيا در اين زمينه در معرض تهديد مستقيم يا غيرمستقيم فرهنگ ها و زبان هاي مهاجم قرار دارند همچنانكه فرهنگ و مدنيت با ريشه زبان فارسي روزگاري تا شبه قاره هند هم امتداد داشت كه به مرور كه حاكميت سياسي رو به ضعف و زوال رفته دايره مرزهاي فرهنگ و تمدن فارسي هم محدودتر شده است .
اين موضوع براي دلسوزان فرهنگ و ادب ايراني مايه دلنگراني هم هست و نمي خواهند با ساده انديشي نه تنها خود را گرفتار فرهنگ و مدنيت حاكم غربي كنند بلكه مي خواهند با جستجوي راههايي براي ديگران نيز مصونيت ايجاد كنند اگرچه خود مي دانند در جهان پرهياهو و پرجاذبه سايت ها و شبكه هاي اينترنتي و ماهواره اي حفظ هويت فرهنگي و مدني و ادبي فارسي بسيار سخت شده است .
موارد تحقيقات خط و نشان دار مستشرقين كه با زاويه ديد خود همواره تلاش مي كردند انديشمندان ايراني را غيرمذهبي و لائيك معرفي كنند يكي از مشكلاتي بود كه مي خواستند مردم را از روشنفكران حقيقي جدا كنند به ميزان فراواني هم موفق شدند تا حدي كه به عنوان مثال ستارخان را نيز از دايره افراد معتقد به اسلام جدا و او را هم صرفا ملي معرفي مي كنند! اين خط اكنون نيز در سايت معروف به « ويكي پديا » يا همان دانشنامه آزاد دنبال مي شود كه با تحريف آشكار تاريخ آمده است كه ستارخان در دوران نهضت صدر مشروطيت هنگامي كه در محاصره قواي روسيه قرار مي گيرد در پاسخ به درخواست پاختيانوف كنسول روس كه مي خواست بيرقي از روسيه را به سردر خانه ستارخان بزند او مخالفت مي كند و مي گويد : « ژنرال روس من مي خواهم كه هفت دولت به زير بيرق دولت ايران بيايد من زير بيرق بيگانه نمي روم » در حاليكه ستارخان به دليل اعتقادات مذهبي خود به كنايه گفته بود « بيرق حضرت ابوالفضل از هفت دولت براي من باارزش تر است و من به زير بيرق بيگانه نمي روم » اما چون آنها نمي توانستند مفهوم مذهبي نظر ستارخان را بفهمند كنايه « هفت دولت » ستارخان را مبني بر قصد جهانگشايي و حمله اش به ديگر كشورها تعبير كردند و متاسفانه همين نظر هم امروز از طريق اطلاعات سايتي و حافظه كامپيوتري در اختيار دانشجويان و محققان ما قرار مي گيرد.
از اين دست تحريفات فراوان است كه هر روزه در اختيار هزاران كاربر ايراني قرار مي گيرد.
به هر حال حساس بودن محققان ما نسبت به محتواي موضوعات موجود در اينترنت يكي از حساسيت هاي گزارش امروز ما شده است كه آن را با اساتيد دانشگاه مطرح ساخته ايم :
دكتراسماعيل آذر مترجم و عضو هيات علمي ادبيات فارسي دانشگاه شهيد بهشتي تهران با پذيرش اين تهديدها براي زبان و ادبيات ايراني مي گويد : روزگاري ويكتور هوگو رهبر نويسندگان غربي در قرن نوزده ميلادي تحت تاثير ادبيات فارسي مي گفت : « قلم من ايراني شده است » و امثال او هم بسيار زياد خوشه چين اين سفره بوده اند كه گوته شاعر معروف آلماني هم تحت تاثير حافظ شيرازي شعر مي سروده است .
وي ادامه مي دهد : اين مقدمه را به اين دليل مطرح كرده ام كه دانشجويان و روشنفكران جوان ايراني گمان نبرند از پشتوانه ضعيفي برخوردار هستند كه نمونه هاي سعدي خيام جامي فردوسي و... همين گونه هستند تا حدي كه ژول مول مصحح معروف شاهنامه فردوسي فقط يكبار دستش را به آسمان مي برد و مي گويد : خدايا آنقدر به من عمر بده كه من تصحيح شاهنامه را به فرجام برسانم كه اهميت و وزانت زبان و فرهنگ فارسي را از همين چند نكته مي توان به خوبي دريافت .
وي ادامه مي دهد : در كنار اين فرهنگ و تمدن با ارزش در سال هاي اخير فناوري جديدي به نام كامپيوتر و اينترنت وارد شده كه همانند جعبه رمزآميزي همه را در اكناف دنيا به هم ارتباط مي دهد اما آنچه را كه من نسبت به آن حساس شده ام اين است كه محققان ما تا كجا مي توانند به سايت ها وابسته باشند و اين مطالب در كار تحقيقاتي مي توانند داراي اهميت باشند .
اين مدرس ادبيات در دانشگاه مي گويد : من كه يك معلم مسانسال ادبيات پارسي هستم و گاهي به سايت ها هم مراجعه مي كنم البته گاهي مطالبي هم پيدا مي كنم كه براي من مفيد است ولي در مجموع نمي تواند نظر مرا به سوي خود جلب كند تا حدي كه براي من نافذ نيست براي اينكه نمي تواند به خواسته هاي من پاسخ دهد. ممكن است عده اي بگويند ما به شيوه سنتي كتاب عادت داريم و به شيوه اينترنتي و سايتي عادت نداريم در حاليكه من با آن بخش هم بسيار سروكار دارم ولي همه اهل نظر خواهند پذيرفت اين نظر مرا كه من نسخ خطي و كتاب هاي باارزش چاپي معاصر را اگر كنار بگذارم هرگز نخواهم توانست نيازهاي فكري و تحقيقاتي خود را با كامپيوتر و اينترنت برآورده سازم . ممكن است در مورد مسايل مربوط به اطلاعات پزشكي به سايت ها مراجعه كرد البته آن را هم نه در حد شيوه هاي تشخيصي ولي نمي توانند به طور كامل افراد را به محتواي علم سوق دهند.
دكتر آذر ادامه مي دهد : در بخش تحقيقات ادبي و تاريخ ادبيات اين مساله حساسيت بيشتري پيدا مي كند ما نمي توانيم تاريخ هزار ساله ادبيات فارسي و هزاران كتاب را بدون نقص در چارچوب سايت ها جستجو كنيم يا آن را به كاربرهاي اينترنتي پيشنهاد كنيم اگرچه ممكن است اين كار عملياتي باشد ولي چون دستبردن به محتواي سايت ها آسان است براي ما محققين قابل اعتماد نيست بايد به اصل اثر مراجعه كنيم و هر واژه را آنگونه كه نويسنده يا مصحح نظر داشته مورد توجه و دقت قرار دهيم .
عضو هيات علمي دانشگاه شهيدبهشتي مي افزايد : رايانه مي تواند راهنما باشد و كليدها را در اختيار محقق قرار دهد اما در تحقيقات در همان حد ابتدايي مي توان كامپيوتر را به كمك گرفت و كتاب هايي را معرفي كند اما نمي تواند روابط محتوايي را هم در اختيار محقق قرار دهد. كامپيوتر مي تواند واژه هاي مورد تقاضا در ديوان حافظ را به صورتي آسان در اختيار محقق قرار دهد اما براي درك واژه « فنا » به كمكش نمي آيد و نوآوري ندارد چون در اين مرحله بايد به طور اصولي با فكر و ايده وارد ادبيات فارسي شد تا بتوان كاري انجام داد كه براي محققين ديگر هم مفيد باشد و از اين مرحله به بعد ديگر كامپيوتر نمي تواند همراه بي غل و غش باشد.
دكتر آذر ادامه مي دهد : گرفتاري برخي محققين ما اين است كه هنگامي كه به لزوم آن مي رسند به كفايت و كيفيت كاري ندارند و در يك حد مختصر به سقف انتظار مي رسند كه به همين دليل تحقيقات سست و ضعيف مي شود. زيرا اين افراد از كامپيوتر به عنوان يك پل براي رسيدن به هدف استفاده مي كنند در حاليكه اطلاعات بعضا مشكوك كامپيوتر براي آنها به سد تبديل مي شود و اجازه نوآوري نمي دهد.

وي مي افزايد : امروز من وقتي سايت ها را مي بينم و محققاني كه نتايج تحقيقات خود را در قالب سايت ها به ما معرفي مي كنند با مراجعه به آن متوجه سستي آن مي شوم كه براي من جذاب نيست و اين حقيقتي است كه هنگام داوري مقالات وقتي محقق موضوعي را به سايت ارجاع مي دهد اعتماد نمي كنم زيرا مي خواهم بدانم اين سايت وابسته به كجاست و چه كسي مطالب را آورده است و در داوري من هم اثر مي گذارد زيرا من ماخذ اصلي را مي خواهم تا مطمئن شوم هيچ دخل و تصرف و كم و زيادي در كار نباشد.
دكتر آذر اين موضوعات را در حوزه شعر با حساسيت بيشتري عنوان مي كند مي افزايد : وجود منابع مجازي در بخش هاي ادبي مي تواند ما را از ترقي باز دارد زيرا بعضا مشاهده مي كنم ترجمه هاي ناقص از اشعار مولوي در سايت ها مي آيد كه كاملا گمراه كننده شده است .
وي در بخش مربوط به تحريف تاريخ ادبيات در سايت هاي اينترنتي مي گويد : ما مي دانيم كه برخي از سايت ها مغرض هستند و مي خواهند بزرگان فرهنگي و ادبي و صاحبان تفكر ما را به نام خود مصادره كنند. در اين مصادره ها البته چيزي به دست نمي آورند زيرا اگر ترك ها مي خواهند مولوي را به نام خود مصادره كنند به چه زباني مي خواهند با مولوي ارتباط دقيق برقرار كنند ولي به گفته خود مولوي كه مي گفت مي ترسم ساده دلي فريب بخورد يك موضوع تخريبي روي سايت قرار مي گيرد و يك محقق نوپا هم از آن استفاده مي كند و تمام افكار و انديشه هاي او را به هم مي ريزد. نه در مورد مولوي بلكه در مورد انديشمندان ديگر هم چنين وضعيتي وجود دارد كه سايت ها هرگز نمي توانند به ما هويت ببخشند بلكه حتي در مسير تخريب هويتي هم كار كنند زيرا عده اي قصد دارند از اين القائات كه بدون نظر صاحبان نظر منتشر مي شود در راستاي اهداف خود استفاده كنند.
دكتر آذر مي افزايد : ويروس ها فقط در ظاهر به اطلاعات موجود در سايت ها حمله نمي برند بلكه بسياري از ويروس هاي محتوايي آگاهانه درصدد تخريب هويت ملي ما هستند همچنانكه درباره رودكي با بسياري از مليت هاي غيرايراني در سايت ها مواجه مي شويم .
وي مي گويد : آنها حق دارند كه براي خود كارهايي را دست وپا كنند ولي اشكال در اين بخش است كه برخي محققان ما به اشتباه در مسير استفاده از آن اطلاعات غلط قرار گيرند و آن را وارد تحقيقات خود مي كنند به همين دليل من به عنوان يك معلم توصيه مي كنم كه دانشجويان اين موضوعات را در تمامي مراحل ورود به سايت ها مدنظر داشته باشند.
از ديگر اساتيدي است كه در اين اظهار نظر IT دكتر رحيم قاسميه عضو هيات علمي دانشگاه خليج فارس و متخصص در مديريت مي كند و بروز پديده سطحي نگري و سطحي خواهي را از جمله آفت هاي اساسي در فرهنگ استفاده از كامپيوتر و اينترنت در ايران مي داند و مي افزايد : متاسفانه نه تنها در ميان مردم عادي و دانش آموزان و دانشجويان بلكه در ميان اعضا هيات علمي دانشگاهها نيز اين سطحي نگري به تحقيقات علمي با توجه به آساني استفاده از تحقيقات علمي موجود در اينترنت آسيب هاي بسيار زيادي به بنيان هاي علمي كشور وارد كرده است .
وي از جمله بدترين شرايط موجود در رواج اين سطحي نگري را تقليدي شدن فعاليت هاي علمي ارزيابي مي كند و مي افزايد : استفاده از تحقيقات متخصصان غربي سبب وابستگي شديد دانشمندان ايراني به تحقيقات محققان غربي شده است كه همانند گذشته بايد دنباله رو محققان خارجي و مستشرقين باشيم و اين وضعيت اصلا زيبنده محققان ايراني نيست .
دكتر قاسميه مي گويد : حقيقتا رايانه در ايران هنوز از حالت تفنن و چشم همچشمي خارج نشده زيرا هنوز حتي در ادارات دولتي و براي مديران ارشد استفاده از بالاترين و مدرن ترين رايانه ها ملاك عمل و نشان مديريت قرار دارد كه نشان تجمل گرايي به جاي كارآمدي است كه نشان مي دهد ادارات ما هنوز بر ظاهر و مكانيزاسيون سخت افزاري نظر دارند تا بر ارتقا فكر ايده و شيوه هاي نرم افزاري در استفاده از كامپيوتر واينترنت .
ادامه مي دهد : آفت ديگري كه در جامعه براي استفاده نامناسب از فناوري رايانه وجود دارد عدم بسترسازي IT اين دكتراي مديريت لازم در سطح جامعه براي استفاده صحيح از رايانه است كه در جامعه بيش از آنكه از فناوري اطلاعات براي پيشبرد امور اجتماعي و اقتصادي بهره گرفته شود ميزان فروش رايانه مدنظر شركت هاست كه مي تواند به توسعه ناهمگون در بخش هاي مختلف جامعه منجر شود تا حدي كه در بانكداري الكترونيكي استفاده از كارت هاي اعتباري بايد رواج يابد بعد از آن به ساير فعاليت هاي بانكداري الكترونيكي توجه شود.
دكتر قاسميه ادامه مي دهد : در كشورهاي پيشرفته اروپايي بسياري از سايت ها فعاليت هاي آموزش علم و به ترويج حوزه هاي تخصصي علم مي پردازند ولي در كشور ما ابعاد آموزشي اينترنت رواج كاملي نيافته و سايت ها و وبلاگ ها عموما به محلي براي اظهارنظرهاي سياسي تبديل شده است در حاليكه مناظره هاي علمي و نظرخواهي هاي علمي مي تواند سبب پيشرفت جامعه باشد كه ما از آن محروم هستيم .
عضو هيات علمي دانشگاه خليج فارس مي گويد : آفت ديگري كه در توسعه بي رويه و ناسالم در توسعه فناوري اطلاعات مشاهده مي شود موضوع وجود مراجع تصميم گيري متعدد و بعضا متضاد است تا حدي كه اين سازمانها و مراجع مشكلي براي توسعه جامع فناوري اطلاعات در ايران را فراهم آوردند.
دكتر اسلاميه مشكلات استفاده بهينه از رايانه در دانشگاهها را بسيار نگران كننده تر مي داند و مي افزايد : تكرار گفته ها و نوشته هاي ديگران اكنون به رويه اي معمول در دانشگاهها تبديل شده تا حدي كه استفاده از نتايج تحقيقات ديگران هم بسيار ساده شده و به دست ديگران مي افتد و ديگران آن را حتي به نام خود چاپ مي كنند كه به موج سطحي گرايي در علم در دانشگاهها دامن زده است .
دكتراسلاميه در خصوص ضرورت فرهنگ سازي و عمل به قوانين مالكيت معنوي مي گويد : اكنون اين موضوع در مراحل مقدماتي قرار دارد البته قوانيني به تصويب رسيده كه پيشرفت هاي نسبتا مناسبي محسوب مي شود ولي در اين بخش هم بسيار عقب هستيم .
وي مي گويد : شيوه مرسوم سبب شده كه ما حتي در زمينه برنامه ريزي فناوري اطلاعات نتوانستيم پيشرفت كنيم چون كارهاي تكراري عملا مانع از رشد موزون اين بخش مي شود كه به هر حال شيوع اين وضعيت در حوزه هاي فرهنگي ادبي اقتصادي و تحقيقاتي مانع از ابتكار و نوآوري متناسب با فرهنگ جامعه ما خواهد شد.

ما در اين گزارش كوتاه هيچگاه در نظر نداشتيم با امكانات فناوري روز مخالفت كنيم و يا اينكه به همه زواياي تحريف و احتمال نفوذهاي محتوايي بپردازيم همچنانكه كاري به وسعت همه ميزان نفوذ اينترنت و كامپيوتر در فعاليت هاي روزمره دانش آموزان دانشجويان و محققان كشورمان نياز دارد كه گستره آن در كشور ما مشخص است اما اين حركت ما به اندازه يك قدم بسيار كوچك درنظر دارد اين هوشياري را پديد آورد كه موضوعات و مطالب موجود در سايت ها مي توانند با تحريف هم همراه باشند اين نكته بايد به طور جدي مورد توجه محققان ما قرار داشته باشد.
استفاده ناآگاهانه و استناد به مطالب موجود در حافظه كامپيوتر و اينترنت علاوه بر تهديدات اجتماعي اقتصادي و سياسي برمحتواي تاريخ و تمدن ايران هم آسيب وارد ساخته است تا حدي كه اكنون موضوعات مربوط به نام خليج فارس ايراني يا ترك بودن مولوي عيد نوروز ايراني حمله اسكندر مقدوني تبرعه رجال دوره پهلوي و دهها و صدها مورد ديگر در سايت هاي اينترنتي به شدت در معرض تحريف قرار دارد
دكتر اسماعيل آذر مترجم و استاد ادبيات فارسي دانشگاه شهيد بهشتي : ما نمي توانيم تاريخ هزار ساله ادبيات فارسي و هزاران كتاب را بدون نقص در چارچوب سايت ها جستجو كنيم زيرا دست بردن به محتواي سايت ها آسان است و نبايد مطالب سايت ها براي محققان ما اصل باشد
يكي از اصلي ترين علل سست شدن تحقيقات علمي در دانشگاهها استفاده از اطلاعات كامپيوتري به عنوان يك پل براي زودتر رسيدن به هدف است ; در حاليكه اين اطلاعات مشكوك خود به سدي براي رسيدن به هدف واقعي تبديل مي شود
اگرچه ترك ها نمي توانند مولوي را به نام خود مصادره كنند اما به تعبير خود مولوي ترسم كه ساده دلي فريب بخورد
ويروس ها فقط در ظاهر به اطلاعات موجود در سايت ها حمله نمي برند بلكه بسياري از ويروس هاي محتوايي آگاهانه درصدد تخريب هويت ملي ما هستند همچنانكه درباره رودكي با بسياري از مليت هاي غيرايراني در سايت ها مواجه هستيم !
و عضو هيات علمي دانشگاه خليج فارس : متاسفانه نه تنها در ميان مردم عادي و IT دكتر رحيم اسلاميه متخصص در مديريت دانش آموزان و دانشجويان بلكه در ميان اعضا هيات علمي دانشگاهها نيز سطحي نگري به تحقيقات علمي با توجه به آساني استفاده از تحقيقات رايانه اي موجب ورود آسيب هاي فراوان به بنيان هاي علمي كشور شده است